FOYDALI MANBALAR
Вилоятлар
Qisqacha ma'lumot
F.I.SH.:
Холиқов Юнус Ортиқович
Kafedra va lavozimi:
Ижтимоий - иқтисодий фанлар, Ўқитувчи
Tug'ilgan sanasi:
1988-01-01
Davlat mukofoti va yili:
Yoq, Yoq
Ilmiy unvoni va darajasi:
,
Tugatgan oliygohi, mutaxassiligi va yili: Самарқанд давлат университети , Миллий ғоя маънавият асослари ва хуқуқ таълими , 2014
Qisqacha ma'lumot:
Maqolalar:

ИЖТИМОИЙ ТАРАҚҚИЁТ ЖАРАЁНИДА ГЛОБАЛЛАШУВНИНГ САЛБИЙ ТАЪСИРИГА ҚАРШИ КУРАШИШ ЗАРУРЛИГИ.

ИЖТИМОИЙ ТАРАҚҚИЁТ ЖАРАЁНИДАГЛОБАЛЛАШУВНИНГ САЛБИЙ ТАЪСИРИГА  ҚАРШИ  КУРАШИШ ЗАРУРЛИГИ.

Жойлаштирди: Холиқов Юнус Ортиқович
Кўриб чиқилди: 139

Ҳозирги даврда ижтимоий-сиёсий муносабатларда экологик ҳуқуқ ролининг устуворлашув қонунияти.

Ҳозирги даврда ижтимоий-сиёсий муносабатларда экологик ҳуқуқ ролининг устуворлашув қонунияти.

Жойлаштирди: Холиқов Юнус Ортиқович
Кўриб чиқилди: 133
Metodik materiyallar:

XVIII-XIX ASRLARDA O‘ZBEK DAVLATCHILIGI TARIXI. (MANG‘ITLAR, QO‘NG‘IROTLAR, MING’LAR).

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI  XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI

 

 

SAMARQAND VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNI MALAKASINI  OSHIRISH INSTITUTI

 

 

 

 

 

 

 

XVIII-XIX ASRLARDA O‘ZBEK DAVLATCHILIGI TARIXI. (MANG‘ITLAR, QO‘NG‘IROTLAR, MINGLAR).

 

 

(uslubiy ko`rsatma  umumiy o`rta ta’lim maktablar  o`qituvchilari uchun mo`ljallangan)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI  XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI

 

 

SAMARQAND VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNI MALAKASINI  OSHIRISH INSTITUTI

 

 

 

 

XVIII-XIX ASRLARDA O‘ZBEK DAVLATCHILIGI TARIXI. (MANG‘ITLAR, QO‘NG‘IROTLAR, MINGLAR).

 

 (uslubiy ko`rsatma  umumiy o`rta ta’lim maktablar  o`qituvchilari uchun mo`ljallangan)

 

 

 

 

 

 

Yu. Xoliqov.XVIII-XIX asrlarda o‘zbek davlatchiligi tarixi. (Mang‘itlar,qo‘ng‘irotlar, minglar).Uslubiy ko`rsatma umumiy o`rta ta’lim maktablarining o`qituvchilari uchun mo`ljallangan. -Samarqand, 2016, 20 bet.

 

 

 

        

        

Mas’ul muharrir:            S. Yuldosheva       - SamVXTXQTMOI    dotsent

Taqrizchilar:              

  1. Samadov          - SamDU dotsenti

 

J. Oripov              - SamVXTXQTMOI    

 

        

         Ushbu uslubiy ko`rsatma  yosh avlodga zamonaviy huquqiy ta’lim berish bilan birga ularni umuminsoniy va milliy qadriyatlar, yuksak umuminsoniy fazilatlar va qonunlarga hurmat bilan qarash ruhida tarbiyalash hamda bu jarayonda huquqshunoslik fanlarini o`qitishda interfaol usullar va ulardan foydalanishningsamaradorligi to`g`risidagifikrlar bildirilgan.                         

 

 

 

 

 

Mazkur uslubiy ko`rsatma institut  Ilmiy kengashining 2016-yil ………..da bo`lib o`tgan yig`ilishida muhokama etilgan va ……… -sonli qarori bilan nashr etishga tavsiya berilgan.

 

                                                     KIRISH

 

Mustaqillik yillaridajamiyatimiz hayotining barcha sohalari­da bo‘lganidek, ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy yo‘nalishlarda ham milliy o‘zligimizni anglash, davlatchiligimiz tarixining noma’lum sahifalarini qaytadan o‘rganish, asossiz ravishda unutilgan davlat arboblarimiz hamda mutafakkirlarimizning boy ilmiy-ijodiy me­rosini yoritish bilan bog‘liq izlanishlarga keng yo‘l ochildi. Ta’kid­lash joizki, o‘zbek xalqining tarixiy-madaniy merosida davlat va huquq masalalariga bag‘ishlangan asarlar salmoqli o‘rinni egallay­di. Ushbu merosni o‘rganish, ilmiy tahlil qilish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biridir. Bu masalada Prezident I.A.Karimov shunday deb ta’kidlaydi: “Bugun kutubxonalarimiz xa­zinasida saqlanayotgan 20 mingdan ortiq qo‘lyozma, ularda mujassam­lashgan tarix, adabiyot, san’at, siyosat, axloq, falsafa, tibbiyot, ma­tematika, fizika, kimyo, astronomiya, me’morchilik, dehqonchilikka oid o‘n minglab asarlar bizning beqiyos ma’naviy boyligimiz, ifti­xorimizdir. Ota-bobolarimizning asrlar davomida to‘plangan hayo­tiy tajribalari, diniy, axloqiy, ilmiy qarashlarini o‘zida mujas­sam etgan bu nodir qo‘lyozmalarni jiddiy o‘rganish davri keldi”[1].

Darhaqiqat, bugungi kunga kelib, o‘zbek milliy davlatchiligi, davlat va huquq tarixini ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tadqiq etish huquqshunoslik fanlari oldida turgan dolzarb vazifalardan biriga aylanmoqda. Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov ta’bi­ri bilan aytganda: “O‘zlikni anglash tarixni bilishdan boshlanadi. Isbottalab bo‘lmagan ushbu haqiqat davlat siyosati darajasiga ko‘ta­rilishi zarur”[2].

O‘zbekiston davlatchiligi boy tarixga ega bo‘lib, uning uzoq davrlar davomida tarkib topgan nazariy-huquqiy tajribalarini za­monaviy, demokratik, huquqiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish va jamiyatimiz turmushida ulardan yanada kengroq va samaraliroq foy­dalanish hozirgi kunda dolzarb vazifalardan biridir. SHu bois, xalqimizning boy ilmiy-ma’naviy merosini, xususan milliy dav­latchiligimiz tarixida o‘ziga xos davr hisoblangan Buxoro amirligi davlati va huquqi tarixini milliy istiqlol mafkurasi talablari­dan kelib chiqqan holda o‘rganishga, hozirgi kunda O‘zbekiston davla­ti va huquqi tarixi fani oldida turgan eng muhim masalalaridan biri sifatida qaralmoqda.

 

 

XVIII-XIX ASRLARDA O‘ZBEK DAVLATCHILIGI TARIXI. (MANG‘ITLAR, QO‘NG‘IROTLAR, MINGLAR).

Tarixiy taraqqiyotning muayyan bosqichida hokimiyat tepasiga ob’ektiv va sub’ektiv shart-sharoitlar natijasida turli kuchlar­ning kelishi, o‘z navbatida, jamiyat hayotida keskin o‘zgarishlarni ro‘y berishiga hamda muayyan islohotlarni amalga oshishiga olib keladi. Binobarin, Buxoro davlatida ham hokimiyatning ashtarxoniylar su­lolasidan mang‘itlar vakillari qo‘liga o‘tishi ma’lum bir omillar­ning ta’siri ostida ro‘y bergan. Buxoro davlatchiligi tarixida so­dir bo‘lgan ushbu jarayonlarning mazmun va mohiyatini o‘rganishda ilmiy jamoatchilik o‘rtasida turli xil yondashuvlar ilgari surila­di.

Tarixiy manbalardan ma’lumki, ashtarxoniylar sulolasi hukm surgan davrda, ayniqsa, uning oxirgi vakillaridan biri Abulfayz­xon hukmronligi yillarida (1711-1747) davlatda o‘zboshimchalik, boshboshdoqlik, o‘zbek qabila-urug‘lari o‘rtasida hokimiyat uchun ku­rash, ayrim hududlarning mustaqillikka bo‘lgan intilishlarining kuchayishi bilan bog‘liq holatlar Buxoro davlatini ham ichki ham tashqi siyosatda to‘la tanazzul yoqasiga olib kelgan edi. Jamiyat hayo­tida bunday muammolarning yuzaga kelishiga asosiy sabablardan bi­ri – ashtarxoniylar sulolasining so‘nggi vakili Abulfayzxonning davlatni boshqarishdagi rolining pasayganligi va uning etarli boshqaruv qobiliyatiga ega emasligida edi.

Shuni alohida ta’kidlash joizki, Muhammad Hakimbiy Abul­fayzxon hukmronligi davrida davlat hokimiyatiga qarshi chiqqan qo‘zg‘olonchilarga qarshi kurashda bir qator muvaffaqiyatlarga erish­gan. Bundan ijobiy tarzda foydalangan Muhammad Rahim davlat ho­kimiyatini egallashga qaratilgan faoliyatini mustahkamlay borgan[3].

Hokimiyatning ashtarxoniylar qo‘lidan mang‘itlar qo‘liga o‘ti­shida yana bir asosiy va muhim omil bu tashqi-siyosiy vaziyat hisob­lanadi. Xususan, Eron shohi Nodirshohning tashqi-siyosiy faoliyati asosan Buxoro xonligini o‘z ta’sir doirasiga olishga qaratilgan­ligi, o‘z navbatida, xonlikda davlat hokimiyatini tubdan o‘zgarishiga sabab bo‘lgan.

Nodirshoh Muhammad Rahimning hokimiyatni boshqarishga bo‘l­gan qobiliyatini ko‘rib, unga o‘z o‘g‘li kabi yondashadi hamda hokimiyat­ni egallashda amaliy yordam ko‘rsatadi. Xususan, Nodirshoh Muham­mad Rahimga o‘z harbiy kuchini mustahkamlashi uchun askarlar sonini 6000 dan 18000 gacha ko‘paytirishiga hamda Muhammad Hakimbiyning vafotidan so‘ng uni otaliq lavozimini egallashiga imkoniyat tug‘di­rib beradi.

Mavjud adabiyotlarda Buxoro davlatida ashtarxoniylar sulola­sining inqirozga uchrashi va hokimiyat tepasiga mang‘itlar sulolasi vakillarining kelishi to‘g‘risida turli xil yondashuvlar ilgari su­rilgan. Milliy adabiyotlarda ham ushbu masalaga turlicha yondashiladi. Xususan, II jildlik O‘zbekiston halqlari tarixi kitobida shay­boniylarga qarindosh bo‘lgan ashtarxoniylar sulolasi (joniylar) hokimiyatni 1601 yildan 1753 yilga qadar boshqarganligi haqida so‘z yuritilib, biz tadqiq etayotgan masala yuzasidan jumladan, shunday deyiladi: “joniylarning so‘nggi vakili Abulg‘ozi qat’iyatli emas edi. U Shohmurodga otaliq lavozimini egallash va amalda hokim bo‘lishga rozilik berishini so‘rab bir necha marta murojaat qildi. U ko‘p marta rad javobini bergach, nihoyat rozi bo‘ldi, vazirlik (1785-1800) lavozimini egallab, qo‘zg‘olonlarni tinchitdi va davlatda tar­tib o‘rnatdi. So‘ng Abulg‘ozini taxtdan ag‘darib 1785 yilda o‘zi taxtga o‘tirdi”.

Taxtga nomigagina ashtarxoniylardan Abulg‘ozi (1753-1785) o‘tqaziladi, lekin otaliq Doniyolbiyning o‘zi (1758-1785) amalda haqiqiy hokim bo‘lib qolaveradi. Ashtarxoniy Abulg‘ozi amalda hokimiyat egasi bo‘lmasa ham rasman xon sifatida tan olingani uchun ushbu sulolaning 1785 yilgacha hukm surganligi to‘g‘risida xulosa chiqarish mumkin deb hisoblaymiz.

Milliy davlatchilik tarixi masalalari bilan shug‘ullangan Azamat Ziyoning “O‘zbek davlatchiligi tarixi” asarida ashtarxoniy­lar hokimiyatining zaiflashuvi hamda mang‘it hukmdorlari boshqaru­viga o‘tishiga sabab bo‘lgan omillar xususida to‘xtalib o‘tilmasdan, ko‘proq Muhammad Rahimning davlatni boshqarish faoliyati haqida so‘z yuritiladi.

O‘rganilgan tarixiy manbalar mang‘itlar sulolasi vakillari­ning barchasini ham faoliyati yuqoridagi yondashuvlar asosida baho­lashga loyiq emasligidan dalolat beradi. Shu jihatdan olganda, tahlil etilgan manbalarga asoslanib, albatta, bunda jamiyat rivoj­lanishiga ta’sir etgan ob’ektiv va sub’ektiv omillarni hisobga ol­gan holda, Buxoro amirligi davlatchiligining shakllanish va rivoj­lanishini muayyan bosqichlarga ajratib o‘rganish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Biz bunda mang‘itlar sulolasining dastlabki va­killari tomonidan amalga oshirilgan islohotlar o‘z navbatida, mam­lakatni birlashtirish va aholi turmush tarzini engillashtirishda muayyan darajada ijobiy ahamiyat kasb etganligini davrlashtirish uchun mezon sifatida belgilashga harakat qildik.

Agar Buxoro amirligi davlatchiligi taraqqiyotini ushbu nuqtai nazardan qaraydigan bo‘lsak, uni quyidagi ikki bosqich doirasida o‘rganish maqsadga muvofiqdir:

Birinchi bosqich – dastlabki to‘rt mang‘it hukmdorlari Muham­mad Rahim, Muhammad Doniyolbiy, amir Shohmurod, amir Haydar­ning davlatni shakllantirish va rivojlantirish borasidagi siyosiy-huquqiy, iqtisodiy hamda madaniy-ma’rifiy sohadagi faoliyatlari davrini o‘z ichiga oladi. Buxoro amirligi taraqqiyotining ushbu bosqichini siyosiy-huquqiy, diniy, madaniy hayot, tashqi diplomatiya va tashqi savdo masalalarida ijobiy natijalarga erishilgan davr sifatida e’tirof etish mumkin.

Mang‘itlar sulolasining asoschisi Muhammad Rahim (1747-1759) o‘z hukmronligini dastlab, mamlakatni mustahkamlash hamda davlat uchun muhim bo‘lgan mustaqil yoki yarim mustaqil holatga kelib qolgan ma’muriy-hududiy birliklarni qayta birlashtirishga harakat qilishdan boshlagan.

Dastlabki manbalarga asoslangan xorij tadqiqotlarida ham Muhammad Rahimning davlat boshqaruviga ijobiy baho beriladi. Xususan, Anke fon Kyugelgen “Muhammad Rahim mamlakatni rivoj­lantirdi va mamlakatda yashovchilarni baxtiyor ayladi. U davlatni boshqarish bilan birga o‘zini boshqarishni va fuqarolarni hurmat qilishni hamda ularning dardi bilan yashashni unutmadi”[4] – deb qayd etadi. Tarixnavis Somiy ham Muhammad Rahimni saxiy, mehribon, oliyjanob hamda jazolashda qat’iy qaror qabul qiluvchi hukmdor sifatida ta’riflaydi[5].

Mang‘itlar sulolasining keyingi vakili Muhammad Doniyolbiy (1759-1785) Muhammad Rahim davrida uning siyosiy va iqtisodiy ma­salalar bo‘yicha yordamchisi va maslahatchisi lavozimida faoliyat yuritgan. Shuni alohida ta’kidlash joizki, Muhammad Doniyolbiy Mu­hammad Rahim vafotidan keyin mamlakatda eng yuqori unvon hamda lavozimga ega shaxs edi. Shuning uchun ham Muhammad Doniyolbiy barcha olimu-fuzalolar, din peshvolarining tanlovi asosida davlat­ni boshqara boshlagan.

Muhammad Doniyolbiy birinchi navbatda davlatda tartibsizlik­larni bartaraf etishga va huquqbuzarliklarni oldini olishga e’ti­bor qaratgan. Ikkinchi o‘rinda u nafaqat Buxoro shahri balki amir­lik tarkibiga kiruvchi barcha bekliklarda savdo-sotiq, hunarmadchi­likni rivojlantirishga hamda fuqarolarga tinchlik va havfsizlik­ni ta’minlab berishga muyassar bo‘lgan. Muhammad Doniyolbiy ijti­moiy munosabatlarni huqukiy asoslarda tartibga solishning taraf­dori bo‘lgan. Shuning uchun u fiqh ilmi ulamolarini har taraflama qo‘llab-quvvatlagan. Manbalarda keltirilishicha, Muhammad Doniyol­biy barcha huquqiy masalalarda islom huquqshunoslaridan maslahat olgan[6].

Muhammad Doniyolbiy davlat va jamiyat boshqaruvidagi turli masalalarni kengashgan holda maslahatlashib amalga oshirgan. Xusu­san, 1781 yilda Rossiya hukumatining Buxoroda savdo shartnomasini tuzishga oid taklifiga u dastlab 92 o‘zbek urug‘i vakillarining fik­rini olishi lozimligini uqtirib o‘tadi.

Muhammad Doniyolbiy vafotidan keyin uning o‘g‘li Shohmurod davlatni boshqarish vakolatini qo‘lga kiritadi. Shohmurod davlat boshlig‘i – amir unvonini ta’sis etar ekan, ushbu unvonning o‘zbek va mo‘g‘ul urug‘lari an’analari bilan emas, balki shariat qoidalari asosida yuzaga kelganini asoslab beradi.

Z.Muqimovning ta’kidlashicha, “Amir Shoh­murod soliqlardan ezilgan xalqning noroziligi kuchaygan davrda taxtga o‘tirganligi uchun ham birinchi islohotni soliqlarni tartib­ga solishdan boshladi. Butun Buxoro amirligi aholisiga tarxon yorlig‘i berib, o‘zidan avvalgi hukmdorlar joriy qilgan, shariatga to‘g‘ri kelmaydigan yorg‘u, boj, tarx, tushmol, yasoq kabi soliqlarni bekor qildi”[7]. Amir SHohmurod tomonidan amalga oshirilgan soliq islohotlari uning soliq solish va uni undirishni tartibga keltirishga oid farmonlarida aks etgan.

Amir Shohmurod shariat normalariga mutlaqo zid bo‘lgan va uning talablariga javob bermaydigan zid bo‘lgan barcha normalar­ning amal qilishini bekor qilgan. Tarixnavis Somiyning ma’lu­motlariga qaraganda[8], harbiy sohadagi boshqaruv faoliyatini ulamo­larning fatvosi asosida olib borgan hamda aynan uning davrida huquq manbasi bo‘lmish sunnaga sezilarli darajada amal qilingan.

Shohmurod vaqf mulklari hamda ulardan tushadigan soliq va boshqa majburiy to‘lovlar hisobidan eski madrasa, masjid, honaqo, maktab va mozorlarni qayta tiklaydi. Madrasa mudarrisi, muftiy, imom, qozi va boshqa diniy mansablarga nomzodlarni tayinlashda ularning shariat normalariga amal qilish darajasi, huquqiy bi­limlari va huquqiy savodxonligiga e’tibor qaratgan.

U shariat normalarini chuqur o‘zlashtirgan madrasa talabalari­ga soliqlar hisobidan qo‘shimcha talabalik haqlari berish tizimini joriy qilgan. Shohmurod nafaqat ta’lim jarayonida, balki boshqa fuqarolarning ham islom huquqi normalarini bilishlikka da’vat etish bilan birga, ularga keng imtiyoz va imkoniyatlar yaratib bergan.

Bu borada Xumuliyning ta’kidlashicha, amir Shohmurod fiqh­shunos olimlar va viloyat beklaridan amirlikning barcha hududlari­dagi masjid va madrasalarda aholiga haqiqiy islom huquqi norma­lariga asoslangan odat va majburiyatlarni tushuntirishni hamda ularning shar’iy huquqiy bilimlari darajasini yanada oshirishni talab qilgan[9].

Tarixnavis Miriyning ta’kidlashicha, amir Shohmurod so‘fiy­lik ilmini, islom huquqi normalari va majburiyatlari haqidagi ilmlarni Shayx Safardan, Qur’oni Karim ilmini esa uch murabbiy­dan, ya’ni Hofiz Ashur, Nodir Boqi qori va Niyozquli qorilardan tahsil olib o‘rgangan[10].

Amir Shohmurod Buxoro amirligi hududida qishloq xo‘jaligi­ni yanada rivojlantirish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va er unumdorligini oshirish maqsadida ariqlar, zovurlar qazdirgan, da­ryo va irmoqlarni qaytadan ta’mirlagan.

Tarixchi olim T.Fayziev ham amir Shohmurodga davlat boshlig‘i sifatida quyidagicha ta’rif beradi: “Begunoh amir nomini olgan Shohmurod shariat ishlariga keng yo‘l ochgan, vaqflarni tiklagan, masjid va madrasalar ishiga katta e’tibor bergan. U zohidlarga xos hayot kechirib, mamlakatda ro‘y bergan siyosiy-iqtisodiy vaziyat taqo­zosiga ko‘ra, bir necha jangu-jadallarda bo‘ldi. Mang‘itlar saltana­tida bid’at va nomashru ishlarni tag-tomiridan uzgan birinchi hukmdor bo‘lgan”[11].

Buxoro amirligida davlat­chilikni taraqqiy etib shakllanishi va rivojlanishi aynan u dav­latni boshqargan davrga to‘g‘ri keladi. Amir Shohmuroddan so‘ng davlatni boshqarish uning o‘g‘li Qar­shi bekligining hokimi amir Haydar qo‘liga o‘tadi. Amir Haydar davlatni boshqarish masalasida otasi amir Shohmurod siyosatining izchil davomchisi edi. Ushbu holat ayniqsa, uning ulamolarga muno­sabati va tashqi siyosatni izchillik bilan davom ettirishida ko‘rinadi.

Amir Haydar o‘z hukmronligi davrida asosan ichki dushmanlarga qarshi kurash olib boradi. SHahrisabz, Samarqand, Urgut beklikla­rida bo‘lib o‘tgan g‘alayonlar, Marv vohasi uchun Xiva xoni Muhammad Rahimxon bilan olib borilgan urushlar Amir Haydarni davlatda harbiy-siyosiy islohotlar o‘tkazishga majbur qildi.

U olib borgan tinimsiz kurashlar natijasida 1817-1850 yil­larda Balx vohasi qo‘lga kiritildi, Maymana, Badaxshon va Qunduz viloyatlari amirlik hududiga qo‘shib olindi. Amir Haydar davlatni boshqarishda asosan tashqi munosabatlarga e’tibor qaratadi, xusu­san, u afg‘on hukmdori Ahmad SHoh Durroniyning o‘g‘li SHo‘ja al-Mulkom bilan ikki mamlakat o‘rtasida o‘zaro do‘stlik rishtalarini qayta tiklashga muvaffaq bo‘lgan.

Amir Haydar boshqa mang‘it hukmdorlaridan farqli ravishda o‘z qo‘shinidagi askarlarga muntazam ravishda yaxshi maosh to‘lab borgan. Bundan tashqari u mamlakatdagi soliq yig‘uvchilarga yillik maosh ajratish bilan birga, ularga yiliga ikki marta sarupo ulashgan. O‘z navbatida kambag‘allar, etim-esirlar, qashshoqlar, darveshlar, muho­jirlar va mullalarga har yili nafaqa berish uchun katta miqdorda mablag‘ ajratgan. Shu bilan birga, amir Haydar amirlikda xitoy-qipchoqlar tomonidan yuzaga kelib turadigan turli mojarolarni ol­dini olish maqsadida ushbu hududlarga nisbatan turli to‘lovlar miqdorini kamaytirgan.

Buxoro amirligi davlatchiligi rivojlanishining ikkinchi bosqichi 1826-1920 yillarni o‘z ichiga oladi. Ushbu davrda davlatda mang‘it sulolasidan amir Nasrullo, amir Muzaffar, amir Abdula­had, amir Olimxonlarhukmronlik qilganlar.

Amir Nasrullo hokimiyat tepasiga otasi amir Haydarning o‘limidan so‘ng olti oy o‘tgandan so‘ng kelgan. U milliy davlatchilik tarixida kuchli, jasur hamda qattiqqo‘l davlat boshlig‘i sifatida joy olgan.

Amir Nasrullodan keyin davlatni boshqargan mang‘it sulolasi vakillaridan amir Muzaffar, amir Abdulahad, amir Olimxonlar davri milliy davlatchilik tarixida kam o‘rganilgan davr bo‘lib, te­gishli manbalarda ushbu hukmdorlarga nisbatan deyarli ijobiy baho berilmagan. Istiqlol sharofati ila milliy davlatchilik manbala­rini tadqiq etish jarayonida yuqorida nomlari zikr etilgan hukm­dorlar tomonidan ham muayyan darajada islohotlarni amalga oshi­rishga harakat qilinganligiga guvoh bo‘lamiz.

Amir Said Olimxon hukmronligi davrida “Yosh buxorolik­lar”ning talablari asosida bir qator islohotlar amalga oshirilishi mo‘ljallangan edi. Bu esa o‘z navbatida “Yosh buxoroliklar” hara­katini siyosiy-huquqiy masalalarni hal qilishdagi rolini yanada ku­chaytirdi. Jumladan:

-              mahalliy soliqlar 10 foizgacha qisqartirilgan;

-              harbiylar oylik haqi oshirilgan (piyoda xizmatchilarga oyi­da 3-9 rublgacha, otliq qo‘shinlarga 6-20 rublgacha);

-              yoshi ulug‘ bo‘lgan harbiy xizmatdan ozod etilgan kishilarga oyida 3 rublgacha nafaqa tayinlangan;

-              qozilarga sud jarayonida taraflardan aniq belgilangan miqdordagi boj haqi undirish buyurilgan;

-              Rais – shahar boshlig‘ining xarajatlari qisqartiriladi;

-              Muqaddas erlardan foyda olishga ruxsat beriladi;

-              Keng qamrovli homiylik faoliyatiga asos solingan.

Shuni alohida ta’kidlash joizki, amirlikda o‘tkazilishi ko‘zlangan islohotlar monarxiya davlat boshqaruviga hamda shariat normalariga asoslangan emas edi. SHuning uchun islohotning e’lon qilinishi bilan mamlakatda siyosiy vaziyat keskinlashib, turli kuch­larning qarshiligi yanada kuchaydi.

Shu bilan birga, Said Olimxonning davlat boshqaruvida iqtisodiy masalalarga ham alohida e’tibor qaratgan va bir qator yutuqlarga erishgan amir sifatida baholash mumkin. F.Xo‘jaevning ma’lumotlariga qaraganda, amirlikda bir qator hissadorlik jami­yatlari, banklar, sanoat va ishlab chiqarish korxonalari tashkil etil­gan. Olingan daromadlar temir yo‘l, aloqa va maishiy xizmat ko‘rsa­tish sohalariga ajratilgan[12].

Buxoro amirligi davlatchiligi shakllanishi va rivojlanishi xususida quyidagicha xulosa chiqarish mumkin:

Birinchidan, tarixiy-ilmiy xolislikka asoslanib ushbu davrni ikki bosqichda o‘rganish muhimdir; ikkinchidan, bir yarim asrdan ortiq davlatchilikka ega bo‘lgan Buxoro amirligida davlat-huquqiy tartiblar muayyan darajada amal qilgan; uchinchidan, o‘z davrida ijo­biy xarakterlangan va bugungi kun uchun ham ahamiyatga ega bo‘lgan amir Shohmurod va amir Haydarlar boshqaruv faoliyatiga ijobiy baho berish mumkin; to‘rtinchidan, Buxoroning so‘nggi amirlari dav­lat mustaqilligi va xavfsizligini ta’minlashda muyayan darajada o‘z xissalarini qo‘shganlar; beshinchidan, Buxoro amirligi o‘sha dav­rda O‘rta Osiyoda siyosiy-huquqiy va iqtisodiy-ijtimoiy sohalarda etakchilik qilgan; oltinchidan, amirlikda parokandalik va boshbosh­doqlikning kuchayib ketishiga tashqi omillar sezilarli darajada ta’sir etgan; ettinchidan, milliy davlatchilikning muhim davrida yo‘l qo‘yilgan xato va kamchiliklardan bugungi kunda rivojlanayotgan mustaqil O‘zbekiston amaliy faoliyati uchun tarixiy saboq chiqarish lozimdir.

Buxoro amirligida markaziy boshqaruv quyidagi asosiy idoralar orqali amalga oshirilar edi: amir – davlat boshlig‘i; qushbegi – bosh vazir; otaliq; moliya idorasi; vaziri harb; qozilik mahkamasi.

Buxoro amiri hokimiyati cheklanmagan bo‘lib, u bir vaqtning o‘zida diniy va dunyoviy hokimiyat boshlig‘i edi. Shu bilan birga, amir – davlatning oliy bosh qo‘mondoni, amirlik erlarining oliy egasi hisoblangan.

Mang‘itlar sulolasining uchinchi vakili bo‘lmish Shohmurod (1785-1801) amirlik unvonini qabul qilgan[13]. Amirlik unvoni ilga­ri asosan qo‘shin boshliqlari va joylardagi turli harbiy vakillar­ga berilgan bo‘lsa, Muhammad Rahim davriga kelib amir unvoniga ega bo‘lgan birorta mansabdor shaxs qolmagan. Ushbu unvon ilgari amal­da bo‘lgan amir-beklik unvonidan farqli o‘laroq, xalifalik maqomi - “amir – ul-mo‘minin” sifatida talqin etilgan. Aynan ushbu dav­rdan Buxoro xonligi Buxoro amirligi deb yuritila boshlangan.

Markaziy davlat boshqaruvini bir qator idoralar majmuasi tashkil etib, davlatning oliy boshqaruv organi – oliy davlat mansabi hisoblangan qushbegi tomonidan boshqariladigan dav­lat devonxonasi (qushbegi devonxonasi) hisoblangan[14]. Qushbegi mansabi ilgaridan mavjud bo‘lgan bo‘lsada[15], XVII asrga kelib “ota­liqlik” unvoniga nisbatan uning ahamiyati va vakolat doirasi ancha toraygan.

XVIII asrning o‘rtalariga kelib qushbegi mansabi etakchi o‘ringa chiqib, u davlat apparatining asosiy bo‘g‘ini sifatida barcha bosh­qaruvning asosiy funksiyalarini o‘z qo‘lida to‘play borgan. Qushbegi mahalliy beklar orqali markaziy davlat boshqaruvini amalga oshi­rish bilan bir qatorda, chet mamlakatlardan keladigan mol-mulk­lardan olinadigan boj to‘lovlari ustidan nazoratni amalga oshir­gan.

Otaliq – amirlik markaziy boshqaruvida o‘ziga xos vakolatga ega bo‘lgan, mang‘it hukmdorlarining tayanchi hisoblangan va ularning hurmatiga sazovor bo‘lgan mansab egasi. Unga Buxoro shahri va Samarqanddan Qoraqo‘lgacha bo‘lgan hududlarda suv taqsimotini na­zorat qilish vazifasi yuklatilgan. O‘z navbatida otaliq Shoxrud ka­nali mirobligi vazifasini ham bajargan.

Devonbe­gi davlat xazinasi, zakot (xorijiy mamlakatlardan keladigan mol-mulklardan tashqari) hamda soliqlarga nisbatan umumiy davlat boshqaruvini amalga oshirgan.

Amirlikda markaziy idoralardan biri mudofaa va harbiy ma­salalar bilan shug‘ullanuvchi vazirlik bo‘lib, ushbu idora bevosita to‘pchiboshiyi lashkar (harbiy vazir) tomonidan boshqarilgan. To‘pchi­boshiyi lashkar davlatdagi barcha otliq va piyoda askarlardan tashkil topgan qo‘shinni boshqargan.

Birinchisi, shayx ul-islom diniy unvonlardan biri bo‘lib, diniy ishlarni boshqargan va nazorat qilgan. Qozi askar – harbiy masalalar va harbiy jinoyatlarni ko‘rib hal qiluvchi mansabdor;

Ikkinchisi, a’lamlar – davlatda fiqhiy masalalar bo‘yicha fatvo chiqaruvchi shaxslar. Harbiy muftiylar – harbiylar uchun fat­vo tuzuvchi, ayniqsa, davlat boshlig‘ining boshqa bekliklarga safari chog‘ida va harbiy yurishlari paytida harbiylar uchun fatvo chiqaruv­chi vakil hisoblangan;

Uchinchisi, muhtasib – aholini shariat ta’qiqlagan harakat­lardan tiyilib turishiga va yaxshilikka oid harakatlarni qilishiga undash bilan shug‘ullangan.

To‘rtinchisi, tarbiyachi-mudarrislar – ushbu mansab egalariga amirlikda katta e’tibor berilgan bo‘lib, ularning asosiy vazifasi talabalarga ilm berish va ularni shariat yo‘li asosida tarbiyalash bo‘lgan. Shuni alohida ta’kidlash joizki, bo‘lajak qozilar, beklar va boshqa mansabdor shaxslar ularning tarbiyasini va ilmini olishi shart bo‘lgan. Undan tashqari yana to‘rt mansab mavjud bo‘lganki, ular­ni amir bevosita saidlik obro‘-e’tiboriga ega bo‘lgan fuqarolarga in’om etgan.

Davlatda yana to‘rt turdagi lavozim mavjud bo‘lib, maxsus tay­inlov asosida faoliyat yuritmasdan, balki ijtimoiy mavqeidan qat’iy nazar ushbu mansablarga har qanday shaxs tayinlanishi mum­kin bo‘lgan. Aniqrog‘i, amirga ma’qul bo‘lgan olimlar, saidlar, xo­jalar, o‘zbeklar va boshqalardan biriga topshirilgan mir asad, fay­zi, sadr va sudur deb nomlangan lavozimlar.

Sadr – Buxoro shahri rabot ichidagi bir farsang masofada joylashgan vaqflar hisob-kitobini yuritgan bo‘lsa, sudur rabot tashqarisidagi vaqflarni boshqarish masalasi bilan mashg‘ul bo‘lgan.

Amirlik markaziy boshqaruvida davlat boshlig‘ining tashki­liy-ijrochilik ishlarini olib boruvchi bo‘limi mavjud bo‘lib, unda quyidagi to‘rt asosiy mansabdor shaxs o‘ziga belgilangan vakolatni amalga oshirgan. Jumladan, devonbegi – tanxo masalalarini qayd etuvchi daftarni yuritish mudiri; mushrif – hukmdor tomonidan taqdim etilgan ashyolar, kiyim-kechaklar, qalqonlar, sovutlar va boshqa sovg‘alarni yozib qoldirish ishlari bilan shug‘ullangan; daf­tardor – tanho yoki suyurg‘oldan foydalanish bo‘yicha tasdiqlangan yoxud rad etilgan shaxslarning ma’lumotini yuritgan; tanobchi devon bahor va kuz oylarida xiroj erlaridan tushadigan tushumlarni yurituvchi lavozimda xizmat qilgan[16].

Parvonachi – amir farmonlari va boshqa qarorlarini beklarga hamda boshqa mansabdor shaxslarga etkazish masalalari bilan shug‘ullangan. Dodhoh – davlat boshlig‘iga turli masalalar bo‘yicha kelib tushadigan ariza va shikoyatlarni qabul qilib, unga etkazish hamda berilgan javoblarni o‘z egalariga qayta­rish vazifasi yuklatilgan.

Markaziy boshqaruvida boshqa bir qator mansablar ham mavjud bo‘lib, ular asosiy vazifa bilan birga qo‘shimcha vakolatlarga ham ega bo‘lgan. Masalan, to‘qsabo – amir majlisi dasturxonini nazorat qilish bilan birga, Xarkanrud tumanining hokimligi va mirobligi ham uning qo‘lida edi. Shu bilan birga, to‘qsabo harbiy harakatlar chog‘ida amir bayrog‘ini ko‘tarib yurgan. Eshikog‘aboshi esa, davlat boshlig‘i o‘z saroyida bo‘lgan vaqtda uni qo‘riqlash bilan bir qatorda Shofirkon tumanini boshqarish va bu hududlarda suv taqsimotini nazorat qilgan[17].

Miroxur – amir otxonasida ishni tashkil etish bilan birga Komi Abu Muslim tumani mirobligi va obodonlashtirish masalasi bilan shug‘ullanar edi. Yana uchta mansab mavjud bo‘lib, ushbu mansab­lar harbiy-ma’muriy xarakterga ega edi. Ulardan birinchisi, qo‘r­chiboshi deb atalib, amir miltig‘i va boshqa quroli sozligi uchun ja­vobgar bo‘lgan. Udaychi esa, harbiy harakatlar jarayonida naqibning ko‘rsatmasiga binoan navkarlar va qo‘shinning taqsimlanishi va joy­lashuvini kuzatish vazifasini bajargan. Qorovulbegi soqchilar va qorovullar boshlig‘i sanalib, davlatning asosiy ichki va tashqi xavf­sizligi masalalarini nazorat qilib turgan.

Amirlikda shig‘ovul, miroxo‘rboshi, mirshab kabi amallar bo‘­lib, ular ham o‘ziga xos ravishda tegishli vazifalarni ado etganlar. Masalan, shig‘ovul – davlat vakillari va elchilarni qabul qilib, ularning faoliyatini nazorat qilish bilan shug‘ullangan. Miroxo‘r­boshi – hukmdorga tegishli bo‘lgan otlarga em-xashak etkazish masala­sini tashkil qilib, nazorat ostiga olgan. Mirshab esa, shaharni qo‘riqlash vazifani bajargan[18].

Shuni alohida ta’kidlab o‘tish joizki, markaziy boshqaruvda o‘sha davrda o‘zga davlatlarda amalda mavjud bo‘lmagan tartib, ya’ni harbiy yig‘inlar paytida mahalliy boshqaruv vakillari markaziy boshqaruvda bevosita ishtirok etganlar.

Biz ko‘rib chiqayotgan davrda amirlik ma’muriy-hududiy jihat­dan 27 ta beklik (viloyat) va 11 tumanga bo‘lingan bo‘lib, har bir beklik, o‘z navbatida amlokdorliklarga bo‘lingan va bek tomonidan tayinlanadigan, lavozimidan ozod etiladigan amlokdor tomonidan boshqarilgan. Amlokdorliklar esa, bir necha qishloqlardan tashkil topgan, ularni qishloqning yoshi ulug‘ va tajribali oqsoqollari boshqargan. Har bir amlokdorlik uch asosiy mansabdor, ya’ni mirob, zakotchi va dorug‘aboshilar orqali boshqarilgan. Mirob – hududning sug‘orish tizimini kuzatish va suvni taqsimlash vazifasini bajar­gan bo‘lsa, zakotchi soliq va yig‘imlarni nazorat qilib turgan.

Beklik lavozimi meros tariqasida qolmasdan, balki har qanday holatda amir tomonidan almashtirilishi yoki lavozimidan ozod eti­lishi mumkin bo‘lgan. Bek vafot etgan holatlarda uning barcha mol-mulklari davlat xazinasiga topshirilib, uning merosxo‘rlari qolgan merosga nisbatan hech qanday egalik huquqiga ega bo‘lmay, balki key­inchalik markaziy boshqaruvda xizmat qilgan. Bekliklarda yuzaga ke­lib turadigan kelishmovchiliklarni bartaraf etish maqsadida ayrim hududlarni birlashtirishga yoki aksincha ajratish hollariga ham to‘g‘ri kelgan. Beklik boshqaruvi saroyida ko‘plab mansab egalari mavjud bo‘lgan.

1890 yillarga kelib Darvoz bekligi ma’muriy-hududiy jihat­dan 11 ta amlokdorlikka bo‘lingan bo‘lib, beklik Darvoz asoschisi Xudoynazar-Otaliqning nevarasi Muhammad Nazarbek tomonidan idora etilgan. Sharqiy Buxoro hududidagi Hisor bekligi mahalliy boshqaru­vida amal qilgan ma’muriy tuzilishini tahlil etish barobarida Bu­xoro amirligidagi mahalliy boshqaruv tizimini o‘rganib chiqadigan bo‘lsak, ushbu hududda qoidaga binoan bek lavozimini amirning yaqin qarindoshlaridan biri, ya’ni amir Abdulahadning tog‘asi Ostonaqu­libek egallagan edi.

Ostonaqulibek beklikni o‘zining qushbegisi va katta yasovulboshisi orqali boshqargan. Undan tashqari beklikda maxsus devonxona bo‘limi mavjud bo‘lib, ushbu bo‘lim etti kotib tomonidan idora etilgan. Shu bilan birga, mahalliy boshqaruvda turli vazifa­larni bajaruvchi 25 ta yasovul ham ishtirok etgan.Hisor bekligida boshqaruvni qulay yo‘lga solish maqsadida beklik amlokdorlar tomonidan boshqariladigan 23 ta amlokdorlik­ka bo‘lingan edi.  

Minglar Farg`ona vodiysida, balki mamlakatning boshqa yerlarida ham yashagan urug. Minglarning Farg`ona vodiysida siyosiy xokimiyatni qo`lga olib, keyinchalik uni bir butun xonlikga aylantirish sabablariga kelsak, birinchidan, vodiyda shunga yarasha sharoit tug`ilgan, ikkinchidan esa ashtarxoniy Ubaydullaxon davrida Buxoro tasarrufidagi viloyatlardan ba’zilarida katta mavqega ega minglar namoyandalari taziqga uchraganlar. Mazkur xolat Farg`onadagi minglarning faollashuviga yaxshigina turtki bo`lgan. Xullas, Ubaydullaxon Farg`onada yuz bergan siyosiy burilishda  biron chora ko`rolmagan. Farg`ona vodiysida Shoxrux (1709—1721), so`ng esa uning vorislari Abdurahim (1721—1733), Abdulkarim (1733—1750) kabilar zamonida minglar siyosiy mavqeyi mustahkamlanishi Ko`qon xonligi yuzaga kelishiga sharoit yaratgan.

Er­dona Qo`qon xonligani ichki tomondan mustahkamlashga harakat qilgan siyosatchi xisoblanadi. Erdona zamonida xonlik qudrati ancha yuqori ko`tarilib, vodiyda tinchlik va farovonlikka erishilgan. Erdona Qo`qon xonligining ichida joylashgan O`sh, O`zgand kabi yerlarni ham bo`ysundirishga erishgan siyosatchilardan. Qo`qon xonligining mavqei ayniqsa Olimxon (1798—1810) zamonida yuksaladi. Avvalo mazkur hukumdor xonlik maqomini kabul qilgani bilan mashxurdir. Minglarning undan keyingi namoyandalari ham xon maqomida bo`lganlar. Shu sababdan ham 1709-1876-yillari markazi Farg`ona vodiysida xisoblangan va ming­lar nomi bilan bog`liq siyosiy birlikni Qo`qon xonligi deyish odat tusiga kirgan.

                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                          X U L O S A

Buxoro amirligi mazkur davrda davlatchilikni shakllani­shi va rivojlanib borishi, amirlik davlat boshqaruvi, milliy dav­latchilik rivojlanayotgan bugungi kunda qaysi manbalar va ma’lu­motlarga asosan tarixdan tegishli saboq chiqarish lozim degan masa­la dolzarbligicha qolmoqda.

Bizning fikrimizcha, mamlakatimizda huquqiy demokratik dav­lat qurish va fuqarolik jamiyatini shakllantirishda milliy dav­latchiligimiz tajribasini o‘rganish va milliy huquqiy tizimni ta­komillashtirish bo‘yicha bir qator dolzarb vazifalarga alohida e’tibor qaratish lozim.

Birinchidan, milliy davlatchiligimiz shakllanayotgan bugungi kunda Buxoro amirligi davlatchiligi, markaziy va mahalliy boshqa­ruvida, milliy davlat­chilikni shakllantirish va rivojlantirishda; ichki va tashqi siyosat­da barqarorlikka erishishda; davlat va jamiyat, xalqning ijtimoiy-etnik hamda ma’naviy-ruhiy birligiga erishishda.

Ikkinchidan, aholining siyosiy-huquqiy tafakkurini yanada boyitish maqsadida, milliy o‘tmishimizning intellektual boyligi­ga tayangan holda yosh avlodni vatanparvarlik va insonparvarlik ruhida tarbiyalashning muayyan mexanizmini ishlab chiqish hamda amalga oshirish maqsadga muvofiq.

Uchinchidan, Muhammad Vafo Karminagiy, Mirza Salimbek, Mirzo Abdulazim Somiy va Mulla Ikromlarning siyosiy-huquqiy qarashlari bayon etilgan dastlabki manbalarni tadqiq etish baroba­rida ushbu merosni ilmiy muomalaga kiritish va har bir mutafak­kirning siyosiy-huquqiy qarashlarini alohida tadqiqot ishi doira­sida o‘rganish lozim.

 

 

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:

Rahbariy adabiyotlar:

  1. Karimov I.A. Bizdan ozod va obod Vatan qolsin. T. 2. – T.: O‘zbekiston, 1996. – 380 b.
  2. Karimov I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T. 3. – T.: O‘zbekiston, 1996. – 366 b.
  3. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o‘z qo‘limiz bilan quramiz. T. 7. – T.: O‘zbekiston, 1999. – 413 b.
  4. Karimov I.A. Ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot pirovard maqsadimiz. T. 8. – T.: O‘zbekiston, 2000. – 525 b.
  5. Karimov I.A. Biz tanlagan yo‘l – demokratik taraqqiyot va ma’rifiy dunyo bilan hamkorlik yo‘li. T. 11. – T.: O‘zbekiston, 2003. – 320 b.
  6. Karimov I.A. YUksak ma’naviyat – engilmas kuch. –T.: “Ma’naviyat”, 2008. –174 b.
  7. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlash­tirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi / Prezident Islom Karimovning O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qo‘shma majlisidagi ma’ruzasi // Xalq so‘zi. 2010 yil 13 noyabr.

Ilmiy adabiyotlar

  1. Bartold. V.V. Uzbekskie xanstva // Sochineniya. T.2. CH 1. – M.: Nauka, 1963. – 1020 s.
  2. Ziyo A. O‘zbek davlatchiligi tarixi: (eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar). – Toshkent: SHarq, 2001. – 386 b.
  3. Logofet D.I. Strana bespraviya. Buxarskoe xanstvo i ego sovremennoe sostoyanie. – SPb.: Berezovskiy, 1909. – 340 s.
  4. Lunyov YU.F. Gosudarstvo i pravo uzbekskix xanstv s XVI po XIX veka. – M.: “Ast”, 2004. – 216 s.
  5. Mannonov B. O‘zbek diplomatiyasi tarixi. – Toshkent: JIDU, 2003. – 375 b.

 

 

                                        M U N D A R I J A

Kirish  ............................................................................................................ 5

XVIII-XIX asrlarda o‘zbek davlatchiligi tarixi. (mang‘itlar, qo‘ng‘irotlar, minglar).

………......................................................................................................... 6

Xulosa............................................................................................................ 20  

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati .............................................................. 21

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                                   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                  XOLIQOV YUNUS ORTIQOVICH

 

 

 

 

XVIII-XIX ASRLARDA O‘ZBEK DAVLATCHILIGI TARIXI. (MANG‘ITLAR, QO‘NG‘IROTLAR, MINGLAR).

 

 

 

                                           Terishga berildi:____________

Bosishga ruxsat etildi:__________

Ofset bosma qog`ozi. Qog`oz bichimi 60x80 1/16

«Times» garniturasi. Ofset bosma usuli.

1 bosma taboq.

Adadi: 23 nusxa.

Buyurma №_____

 

 

Samarqand viloyati xalq ta’limi

xodimlarini qayta tayyorlash va ularning

malakasini oshirish instituti bosmaxonasida chop etildi.

Samarqand shahar, Boysunqur ko`chasi 3-uy.

 

 

 

[1] Каримов И.А. Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз. Т.7. –Тошкент: Ўзбекистон, 1999. – Б.132-133.

[2] Ўша асар. – Б.134.

[3] Ўзбекистон тарихи: Қисқача маълумотнома / Ҳ.Бобобеков, Ш.Каримов, М.Содиқов ва бошқ.: Масъул муҳаррир Ш.Каримов. – Тошкент: Шарқ, 2000. – Б.131.

[4] Анке фон Кюгельген. Легитимация среднеазиатской династии мангитов в произведениях их историков (XVIII – XIX вв.) – Алматы.: Дайк-Пресс, 2004. – С.80-81.

[5] Мирза Абдал Азим Сами. Тарихи Салатини-и мангитийа (История мангытских государей). / Пред. Л.М.Епифановой. – М.: Вост. литер., 1962. – С.47.

[6] Қаранг: Хумулий. Тарихи Хумулий. Қўлёзма Ўз ФА ШИ, инв. № 37/VI. 202 б-211 а варақлар.

[7] Қаранг: Муқимов З. Ўзбекистон давлати ва ҳуқуқи тарихи. – Тошкент: Адолат, 2004. – Б.207.

[8] Мирза Абдал Азим Сами. Тарихи Салатини-и мангитийа (История мангытских государей). / Пред. Л.М.Епифановой. – М.: Вост. литер., 1962. – С.52.

[9] Қаранг: Хумулий. Тарихи Хумулий: Қўлёзма Ўз ФА ШИ, инв. №37/VI. 221а варақ.

[10] Қаранг: Мирий. Махазин ат-таква: Қўлёзма Ўз.ФА ШИ, инв. № 51. 204б-206а варақлар.

[11]  Файзиев Т. Мутасаввиф ҳукмдор // Шарқшунослик. – Тошкент, 1997. - № 8. – Б.72.

[12] Қаранг: Ходжаев Ф. Избранные труды. Т.1. – Ташкент: Фан УзССР, 1970. – С.210-212.

[13] Қаранг: Семенов А.А. Очерк устройства центрального административного управления Бухарского ханства позднейщего времени // Материалы по истории таджиков и узбеков Средней Азии. – Ташкент, 1954. Вып.2. – С. 20.

[14] Қаранг: Ханыков Н. Описание Бухарского ханства. – СПб.: “Типография Императорской Академии Наук”, 1843. – С.188.

[15] Қаранг: Семенов А..А. Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях носителей их средневековой Бухаре // Советское востоковедение.. – М.: 1948. Т.V – С.148.

[16] Қаранг: Мирза Бади-Диван. Мажма ал-аркам. – М.: Наука, 1981. – С.94.

[17] Қаранг: Мирза Бади-Диван. Мажма ал-аркам. – М.: Наука, 1981. – С.98.

[18] Қаранг: Логофет Д.И. Бухарское ханство под русским протекторатом. – СПб.: Березовский, 1911. – С.233.

Жойлаштирди: Холиқов Юнус Ортиқович
Кўриб чиқилди: 549

O‘LKAMIZ TARIXINI YORITISHDA YUNON-RIM MUALLIFLARI ASARLARINI O‘RNI

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI  XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI

 

 

SAMARQAND VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNI MALAKASINI  OSHIRISH INSTITUTI

 

 

 

 

 

 

O‘LKAMIZ TARIXINI YORITISHDA YUNON-RIM MUALLIFLARI ASARLARINI  O‘RNI

 

(uslubiy ko`rsatma  umumiy o`rta ta’lim maktablar  o`qituvchilari uchun mo`ljallangan)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI  XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI

 

 

SAMARQAND VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNI MALAKASINI  OSHIRISH INSTITUTI

 

 

 

 

O‘LKAMIZ TARIXINI YORITISHDA YUNON-RIM MUALLIFLARI ASARLARINI  O‘RNI

 

 

 

 (uslubiy ko`rsatma  umumiy o`rta ta’lim maktablar  o`qituvchilari uchun mo`ljallangan)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    Yu. Xoliqov O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlarini  o‘rni. Uslubiy ko`rsatma umumiy o`rta ta’lim maktablarining o`qituvchilari uchun mo`ljallangan. -Samarqand, 2016, 20 bet.

 

 

 

        

        

        

 

Mas’ul muharrir:            D. Xudoyqulov      - SamVXTXQTMOI    

Taqrizchilar:               

                                            Sh.Negmatova     - SamDU dotsenti

 

J. Oripov              - SamVXTXQTMOI     

 

        

         Ushbu uslubiy ko`rsatmada  yosh avlodga zamonaviy o’lkamiz tarixi xaqida ta’lim berish bilan birga ularni umuminsoniy va milliy qadriyatlar, yuksak umuminsoniy fazilatlar va tariximizga hurmat bilan qarash ruhida tarbiyalash hamda bu jarayonda tarix fanlarini o`qitishda interfaol usullar va ulardan foydalanishningsamaradorligi to`g`risidagifikrlar bildirilgan.                         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mazkur uslubiy ko`rsatma institut  Ilmiy kengashining 2016-yil ………..da bo`lib o`tgan yig`ilishida muhokama etilgan va ……… -sonli qarori bilan nashr etishga tavsiya berilgan.

 

K I R I S H

O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlari va manbalarida o`zbek davlatchiligi shakllanishiga oid va qadimgi davrda o`zbek davlatchiligi haqidagi yunon-rim manbalari haqida ma’lumotlar keltirilgan. Dastlab eng qadimgiO`zbekistondagi siyosiy vaziyat, hukmronlik qilgan sulolalar, ular haqida manbalar to`g`risida qisqacha izoh keltirilgan. Bu davrda mavjud bo`lgan eng qadimgi qabilalar ittifoqi va ular negizida vujudga kelgan dsatlabki  Qadimgi Xorazm va Baqtriya davlatlari, qo`shni xalqlarning (Eron-ahamoniylari va Aleksandr Makedonskiylar) bosqinchilik yurishlari haqida qisqacha to`xtalib o`tilgan. Keyin esa, asosiy mavzu eng qadimgi yunon-rim manbalari haqida ma’lumotlar keltirilgan.

Masalan, qadimgi yunon manbalaridan Gerodotning "Tarix”, Diodorning “Tarixiy kutubxona”, Strabonning “Geografiya”, Rim manbalaridan Pompey Trogning “Filipp tarixi”, Arrian Flaviyning "Iskandarning yurishlari”, Kvint Kursiy Rufning "Buyuk Iskandar tarixi" asarida yurtimiz tarixiga oid ma’lumotlarni uchratishimiz mumkin. Bundan tashqari, Efor (miloddan avvalgi taxminan 405-330-yillar), Klavdiy Ellian (taxminan milodning 170-235-yillari), aleksandriyalik Kliment (rnilodning II asri), Korneliy Tatsit (taxminan milodning 56-117-yillari), Ksenefont (taxminan miloddan avvalgi 430-355-yillar), Plutarx (milodning 46-127-yillari), Polien (milodning II asri) va boshqalarning asarlari ham ana shunday qimmatga egadir.

O`zbek davlatchiligi tarixi haqidagi yunon-rim manbalarida boshqa xitoy, hind, eron manbalarida uchramagan ma’lumotlar ko`plab uchraydi. Eng qadimgi davrdagi qabilalar, ularning turmush tarzi, davlatchilikka asos solganlari, ularga qo`shni xalqlarning o`zaro aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlar uchraydi. Masalan, massaget qabilalarining dini, urf-odatlari,  malikalari To`maris haqida va Kirninng ayol malikadan sharmandalarcha mag`lubiyatga uchragani haqida faqat Gerodot va Poliyen manbalaridagina uchraydi.

 

 

O‘LKAMIZ TARIXINI YORITISHDA YUNON-RIM MUALLIFLARI ASARLARINI  O‘RNI.

 

O`zbek davlatchiligi tarixi haqida eng qadimgi manbalar “Avesto”,Eron (Behustun qoyatosh bitiklari, Suza saroyi devorlaridagi yozuvlar va hokazo), hind, Xitoy manbalari qatoriga O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlari va manbalarini ham kiritishimiz mumkin. Ulardan Gerodot, Ksenofont, Ktesiy, Polibiy, Diador, Arrian, Strabon, Pliniy, Plutarx, Kursiy Ruf, Pompey Trog va boshqa yunonlik va rimlik mualliflar qoldirgan yozma guvohliklar  miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmidan boshlab o`tgan bir necha asrlik davrga oid ko`plab ma’lumotlar uchraydi.

Yunon va Rim olimlarining tarix va geografiyaga oid asarlari ma'lum darajada musulmon, shu jumladan yurtimiz olimlari Al-Xorazmiy, Al-Farg`oniy, Beruniy va boshqalarning ijodiga asos bo`lib xizmat qildi.

Хоrazm tariхiga оid arхеоlоgik manbalardan kеyin qadimgi yunon-rim yozma manbalari alоhida o`rin egallaydi.

Yozma manbalar оrasida o`zining qadimiyligi jihatidan «Avestо» birinchi o`rinda turadi. Zоrоastrizm ,оtashparastlik) dinining muqaddas kitоbi (mil. avv. VI-IV asrlarda yozilgan) bo`lmish «Avestо» O`rta Оsiyo, Erоn, Afg`оnistоn va Хоrazmning qadimgi tariхini o`rganishda qimmatli manbaa hisоblanadi.                                                                   

Qadimgi Yunоn va Rim tariхchilari, shuningdеk kеyingi davrlarda esa Vizantiya, Arman, Arab mualliflarining asarlarida ham Хоrazm haqida qimmatli ma’lumоtlarni uchratish mumkin.

Rim tariхchisi Kvint Kurtsiy Ruf (milоdning I asri) o`zining «Buyuk Alеksandrning tariхi» asarida Хоrazm pоdshоhi Fratafern haqida, uni massagеt va sak qabilalarining Alеksandr zulmiga qarshi milliy оzоdlik harakatiga qo`shil-ganligi haqida hikоya qiladi.

Gеrоdоt, Ktеsiy va bоshqalarning yozishicha massagеtlarda ayollar yuqоri mavqеni egallaganlar. Massagеt qabilalari haqida ayolga hurmat kuchli bo`lgan. Shu tufayli bo`lsa kеrak, Gеrоdоt asarlarida «Malika To`maris», Ktеsiy hikоyalarida esa «Malika Sparеtra» bоshchiligidagi ayollar qo`shinlari to`g`risida to`lqinlanib yozadilar. “To`maris” qissasining qisqacha mazmuni shundan ibоratki, To`maris milоddan avvalgi V1 asrda Massagеt xalqiga bоsh bo`lgan Хоrazmga tajоvuz qilgan Erоn shоhi Kirga qarshi mardоna kurash оlib bоrgan Malikadir. Bu ayol haqida qadimgi grеk tariхchisi Gеrоdоt o`zining «Tariх» kitоbida «Kirning massagеtlarga qarshi yurishi” dеgan sarlavha оstida hikоya qiladi.

Strabonning o`zbek davlatchiligi haqidagi ma’lumotlari qimmatli bo`lib, uning ta’kidlashicha massagеt va sak qabilalari ittifoqiga хоrazmiylar ham kirgan. Ahamоniylar davrida хоrazmiylarning yangi to`lqini Amudaryo etaklariga janubdan kеlgan dеgan fikrlar ham mavjud. Lеkin bu fikr hali arхео-lоgik    jihatdan  isbоtlangan emas.

Gеkatеy va Gеrоdоtlar хоrazmiylarni O`rta Оsiyo janubiy rayоnlari qabilalari bilan alоqalari to`g`risida ma’lumоtlar beradilar.                                                 Gеkatеy ko`rsatishicha, milоddan avvalgi VI asrda хоrazmiylar   parfyanlardan   sharqda yashaganlar. Strabоn Хоrazmiylarni etnik jihatdan “sak va massagetlar”ga mansubligini ko`rsatadi.

O`zbekiston hududi ham Eron, Hindiston, Mesopotamiya, Yunoniston, Rim, Misr va Xitoy singari mamlakatlar kabi ilk madaniyat o`choqlaridan hisoblanadi. Lekin, uning qadimiy madaniyati haqida ma'lumotlar juda kam saqlanib qolgan. Biz yurtimizning faqat miloddan avvalgi VI asrlardan keyingi ijtimoiy-siyosiy hayoti haqida ma'lum darajada yozma ma'lumotlarga egamiz.

Eron, Hindiston va ayniqsa, qadimgi Yunoniston va Rim manbalarida saqlangan ma'lumotlarga qaraganda qadim zamonlarda hozirgi O`zbekiston hududida istiqomat qilgan sak, massaget va boshqa qabilalar urug`chilik tuzumini boshdan kechirganlar, chorvachilik, qisman dehqonchilik hamda hunarmandchilik bilan shug`ullanganlar.Bu davrning o`ziga xos xususiyatlaridan biri shuki, miloddan avvalgi VII asrda yurtimiz hududida, masalan Balx va Xorazmda otashparastlik — zardushtiylik dini paydo bo`ldi va keng tarqaldi.

Ahamoniylar va ularning mahalliy noiblari baribir aholini to`la itoatda tutib tura olmadilar. Xalqimizning chet el bosqinchilariga qarshi kurashi kuchaydi. Natijada miloddan avvalgi VI asr o`rtalariga kelib Xorazm mustaqillikni qo`lga kiritib oldi. Sak va massagetlar ham o`z ozodligi uchun tinmay kurash olib bordilar. Eron huktmdorlari bilan yurtimiz xalqlari o`rtasida uzluksiz davom etgan urushlar Ahamoniylar davlatini kuchsizlantirdi va Eronning Iskandar Zulqarnayn (miloddan avvalgi 336-323-yy.) tarafidan bosib olinishini birmuncha osonlashtirdi.

Iskandar Zulqarnaynning yurishlari (miloddan avvalgi 334-324-yy.) yurtimiz ijtimoiy-siyosiy taraqqiyotiga ta'sir ko`rsatdi: katta yer egalari bo`lmish mahalliy aslzodalarning mavqei yanada mustahkamlandi.

Ma'lumki, Iskandar Zulqarnayn vafotidan (miloddan avvalgi 323-yil 13-iyun) ma'lum vaqt (taxminan 75 yil) o`tgach, uning ulkan saltanati mayda-mayda davlatlarga bo`linib ketdi.

Miloddan avvalgi taxminan 250-yili Buyuk Makedoniya saltanatining Baqtriyadagi noibi Diodot mustaqillik e'lon qildi va Yunon-Baqtriya davlatiga asos soldi. Bu davlat tarkibiga Sirdaryo bilan Ind daryosi yuqori oqimlarigacha bo`lgan yerlar va xalqlar qarar edi.

Taxminan o`sha vaqtlarda Yunon-Baqtriya davlati ham o`z chegaralarini birmuncha kengaytirib oldi. Evtidern, Demetriy va Evkradit zamonida So`g`diyona, Baqtriya, Araxosiya (hozirgi Afg`onistonning g`arbiy qismini o`z ichiga olgan hudud) va Ariya (hozirgi Afg`onistonning markaziy qismi), boshqacha so`z bilan aytganda hozirgi O`zbekiston, Tojikiston, Eronning sharqiy qismi hamda Afg`onistonning katta qismi Yunon-Baqtriya davlati tarkibiga kirar edi.

      Yunon-Baqtriya davlatining ichki ahvoli u qadar mustahkam emas edi. Mahalliy xalq bilan yunon-makedoniyalik hokimlar o`rtasidagi ziddiyat tobora chuqurlashib bordi, chet el bosqinchilariga qarshi qo`zg`olonlar kuchaydi. Xalq harakati, ayniqsa, So`g`diyonada keskin tus oldi. Natijada miloddan avvalgi II asr oxirlari va I asr boshlarida So`g`diyona mustaqillikni qo`lga kiritishga muvaffaq bo`ldi. Yunon-Baqtriya imperiyasining boshqa o`lkalarida ham mustaqillik uchun kurash kuchaydi.

Tariximizning keyingi davrlarida, Yunon-Baqtriya davlati o`rnida yuechjilar (toxarlar) davlati tashkil topganligi haqida yunon va rim olimlarining tarix va geografiyaga oid asarlarida ham qimmatli ma’lumotlar keltiriladi. Bu davlat tarixda Kushonlar davlati nomi bilan mashhurdir. Kushonlar davlatiga hozirgi O`zbekistonning katta qismi, Afg`oniston, Shimoliy Hindiston va Pokistonning shimoli-g`arbiy qismi qaragan bo`lib, ayniqsa Kanishka va uning taxt vorisi Xuvishka hukmronlik qilgan yillari kuchaydi. Lekin, milodning II asri o`rtalarida bu davlatning ham inqirozi boshlandi va IV asrga kelib mayda davlatlarga bo`linib ketdi.

Miloddan avvalgi II—I asrlarda Farg`onada ham mustaqil davlat bo`lgan. Xitoy manbalarida keltirilgan ma’lumotlarga qaraganda, Farg`onada hunarmandchilik, ayniqsa dehqonchilik rivoj topgan qadimiy mamlakat bo`lib, uning 70 ga yaqin katta-kichik shaharlari Kuba-Quva, Gaushan-O`zgan, Ershi - Marhamat, Go`y-Shan - Koson va boshqalar bo`lgan. Mahalliy xalq dehqonchilik va bog`dorchilik bilan shug`ullangan, arpa, bug`doy, sholi, beda, uzum, anor, poliz ekinlari va boshqalarni yetishtirgan.

O`zbekistonning antik davrdagi tarixini o`rganishda qadimgi Yunoniston va Rim tarixchilari hamda geograf olimlarning asarlari muhimmanbaa bo`lib xizmat qiladi. Quyida ulardan ayrimlari haqida ma'lumotlami keltiramiz.   

Geradot (miloddan avvalgi 490-480-yillar o`rtasi-425-y.) - yirik  qomusiy olim, tarix fanining "ota"si, asli Kichik Osiyoning Galikarnas shahridan, 455—447-yillari Yevropa, Osiyo va Misr bo`ylab sayohat qilgan.

Geradot Ellada va Sharq mamlakatlari (Liviya, Misr, Ossuriya, Vavilon, Eron va Skifiya)ning qadim zamonlardan to miloddan avvalgi 479-yilgacha bo`lgan ijtimoiy-siyosiy hayotidan hikoya qiluvchi 9 kitobdan iborat "Tarix" nomli asari bilan shuhrat topgan. Bu asar umumiy tarix yo`nalishida yozilgan birinchi kitob hisoblanadi. Shu tufayli ham Gerodot, Sitseronning (miloddan avvalgi 106-43-yy.) so`zlari bilan aytganda, tarix fanining "ota"si hisoblanadi.

Geradot, garchi o`zi bayon etayotgan voqealar ustida chuqur mulohaza yuritmasa ham, ularni to`g`ri bayon etishi, o`zga xalqlar va mamlakatlar tarixiga hurmat nuqtayi nazaridan qarashi bilan ba’zi tarixchilardan ajralib turadi.

Geradotning asarida O`zbekistonning qadimiy xalqlari bo`lmish agrippiylar, issedonlar, massagetlar, daylar va saklar haqida, ularning turmushi, urf-odatlari hamda qo`shni mamlakatlar bilan aloqalari haqida qimmatli ma’lumotlarni uchratamiz.

Gerodotning tarixiy an’analarini  davom ettirgan yunon tarixshunosi Ktesiy Kichik Osiyodagi Knid shahridan bo`lgan. U miloddan avvalgi 414 yildan boshlab, ahamoniylar podshosi Artakserks II saroyida tabib vazifasini bajargan. Podsho saroyida  u Sharq  chegaralarida joylashgan uzoq shaharlar, davlatlar va xalqlar haqida ko`p hikoyalar eshitgan. Erondan yurtiga qaytganidan keyin Ktesiy qadimgi forslar tarixini yoritishni rejalashtirgan. Ammo to`plangan ma’lumotlar aynan forslardan tashqari keng tarix tasavvuriga asos solgan. 

Ktesiy keltirgan ma’lumotiga ko`ra eron podshosi Kir  miloddan avvalgi VI asrda saklar podshosi Amorg`ning xotini Sparetra bilan jang qilgan. Kir shu jangda halok bo`lgan, uning o`limini To`maris bilan jangiga aloqasi yo`q deb aytib o`tgan.  Bular Gerodot keltirgan ma’lumotlarga butunlay qarama-qarshi.

Bundan tashqari Ktesiy Baqtriya davlati haqida ham yozib qoldirgan. U ossuriyalik podshoh Nin Belidning Baqtriyaga harbiy yurishi haqida so`zlab, Nin baqtriyalik ayol Semiramidaga uylanganini aytadi. Semiramida miloddan avvalgi IX-VIII asr boshlarida Ossuriya malikasi bo`lgan. Ninning Baqtriyaga qarshi yurishida Semiramida ham qatnashgan va ular Baqtriya podshosi Aksiart bilan obdon urushganlar. Xullas, Baqtriya davlatida hukmronlik qilgan sulolalar haqida haqiqatdan ko`ra afsonalar ko`proq uchraydi.

Qadimgi yunon tarixchilaridan Gekatey Milet shahridan bo`lib, (miloddan avvalgi VI-V asrlar)olimlarning fikriga ko`ra birinchi bo`lib ahamoniylar o`lkalarining ro`yhatini keltirgan va qadimgi Sharq xalqlari haqida xabar qilgan. Ular orasida O`rta Osiyo xalqlari haqida ma’lumotlar ham bor.

Diodor (miloddan avvalgi 90—21-yillar) yirik tarixchi olim, asli Sitsiliyaga qarashli Argiriya shahridan. U "Tarixiy kutubxona" nomli 40 kitobdan iborat asar yozib qoldirgan. Umumiy tarix yo`nalishida yozilgan bu asar, asosan Yunoniston va Rimning qadim zamonlaridan to milodning I asr o`rtalarigacha bo`lgan tarixini o`z ichiga oladi. Unda Sharq xalqlari, shuningdek, O`zbekistonning qadimiy xalqlari skif, sak, massaget, baqtriyaliklar, yurtimizning Eron bilan bo`lgan munosabatlari haqida qimmatli ma'lumotlar bor.

Diodorning mazkur asari ko`p jihatlari bilan ko`chirma-kompilyatsiya hisoblanadi. Muallif Efor, Polibiy asarlaridan keng foydalangan. Bundan tashqari, ko`p hollarda bayon etilayotgan voqealar uzviy bog`lanmay qolgan. Shunga qaramay, bu asar dalillarga boy va katta ilmiy ahamiyatga egadir.

Diodorning asari to`la holda bizning zamonamizgacha yetib kelmagan. Uning faqat 15 kitobi - qadimgi Sharq xalqlarining tarixi va afsonalari haqida hikoya qiluvchi 1-5-kitoblari, Yunoniston hamda Rimning Yunon-Eron urushlari (miloddan avvalgi 500-449)da to miloddan avvalgi 301-yilgacha bo`lgan tarixini o`z ichiga olgan 11-20-kitoblarigina saqlangan, xolos.

Polibiyning "Umumiy tarixi" daliliy ma’lumotlarga boyligi, voqealarning nisbatan xolisona yoritilishi bilan alohida ahamiyatga egadir.

Unda Oks—Amudaryo va Yaksart — Sirdaryo haqida, Antiox 1 ning Baqtriya podshohi Eftidemga qarshi harbiy yurishi haqida muhim ma’lumotlar bor.

Uning yozishicha sak podsholari Saksafar (Xorazm hukmdori), Amorg`(saklar podshosi), To`maris (massagetlar malikasi), Doroga (Dorush)qarshi kurash rejasini tuzib turganlarida , ular huzuriga Shiroq ismli otboqar keladi va agar oilasi va tirikchiligidan xabar olib turishga va’da berilsa, yakka o`zi dushman xavfini qaytarishga urinib ko`rajagini aytadi.  Podshohlar taklifini qabul qilib, qasam ichadilar. Shiroq afsonasi haqida biz faqat Poliyenning ma’lumoti orqaligina bilishimiz mumkin.

Strabon (miloddan avvalgi 63 - milodning 23) qadimgi Yunonistonning atoqli geograf olimlaridan, asli amosiyalik (Pont podshohlarining qarorgohlaridan), nufuzli va badavlat oiladan chiqqan, mashhur yunon faylasufi Aristotelning (miloddan avvalgi 384-322) shogirdi, qariyb 80 yil umr ko`rgan.

Strabonni dunyoga tanitgan uning 17 kitobdan iborat "Geografiya" nomli asarida Osiyo mamlakatlariga katta o`rin berilgan. Strabon Polibiyning "Umumiy tarix"ini davom ettirib, unga miloddan avvalgi 146—31-yillar orasida bo`lib o`tgan voqealarni qo`shgan. Afsuski, bu muhim asar bizning zamonimizgacha yetib kelmagan, lekin uning ayrim qismlari, xususan O`zbekiston tarixidan xabar beruvchi ayrim parchalar olimning "Geografiya" nomli asariga kirib qolib saqlangan.

Strabonning "Geografiya"sida Girkaniya, Parfiya, Baqtriya va Marg`iyonaning tabiiy holati, shaharlari, qisman ularga borish yo`llari, Oxa (Harrirud), Oks va Yaksart daryolari haqida, O`zbekistonning qadimiy xalqlari - sak, massaget, day, atasiya, toharlar hamda xorazmliklar va ularning kelib chiqishi, bu xalqlarning turmushi, urf-odati va e'tiqodi, shuningdek Parfiya va Baqtriyaning miloddan avvalgi III asrning birinchi choragidagi ichki ahvoli va o`zaro munosabatlari haqida muhim va qimmatli ma'lumotlar mavjud.

Pompey Trog ( milodgacha 1-milodning I asrlari o`rtasida yashab o`tgan) - "Filipp tarixi" asari bilan mashhur bo`lgan Rim tarixchisi. 44 kitobdan iborat bu asar afsonaviy Ossuariya podshohlari zamonidan to Rim imperatori Avgust (miloddin avvalgi 63 — milodning 14-yili) davrigacha dunyoda bo`lib o`tgan voqealarni bayon qiladi, lekin asosiy e'tibor Yunonistonning makedoniyalik Filipp II (miloddan avvalgi 359— 336) va Iskandar Zulqarnayn davridagi ijtimoiy-siyosiy tarixini bayon etishga qaratilgan.

Mazkur asarning qimmati shundaki, u bir talay noma'lum kitoblarga suyanib yozilgan, Rim, Yunoniston kabi yirik davlatlarning paydo bo`lishi va tarixini keng yoritib bergan. Muhimi shundaki, muallif bunday davlatlarning oxir-oqibatda inqirozga uchrashini aytadi. Pompey Trog tarixni harakatga keltiruvchi kuch urf-odat va taqdir deb hisoblagan.

"Filipp tarixi"da skiflar, Baqtriya, Iskandar Zulqarnayn davrida Baqtriya va Sog`dda qurilgan shahar va katta imoratlar, Iskandar Zulqarnayn vafotidan keyin yuz bergan voqealar, parfiyaliklarning kelib chiqishi, ularning urf-odatlari, Parfiya podsholigining tashkil topishi, Baqtriya, Parfiya va Midiyaning o`zaro munosabatlariga oid muhim ma'lumotlar mavjud. Bu ma’lumotlar juda qimmatli hisoblanadi.

Arrian Flaviy (taxminan 95—175) — yirik yunon yozuvchisi, tarixchisi va geograf olimi, asli Kichik Osiyoning Nikomadiya shahridan. U "Iskandar haqida", "Parfiyaliklar haqida", "Hindiston" va 7 jildlik "lskandarning yurishlari" nomli kitoblar muallifidir.

O`zbekiston va Eronning qadimiy tarixini o`rganishda Arrianning "Iskandarning yurishlari" nomli asari muhim ahamiyat kasb etadi. Unda fotihning O`zbekiston, Eron hududlari va boshqa mamlakatlarga istilochilik yurishlari tarixi batafsil bayon qilingan.

Faqat Arriangina Xorazmning hukmdori Farasman va uning mohir diplomatligi sabab, Xorazmning mustaqilligi saqlab qolinganligini yozib qoldirgan. Arrianning guvohlik berishicha miloddan avvalgi 329-yili Aleksandr Samarqandda turganida Farasman (Xorazm hukmdori) tashrif buyuradi. Xorazm hukmdori bu uchrashuv chog`ida Aleksandrga harbiy ittifoq tuzib, Qora dengiz tomon yurishni taklif qiladi. So`g`dlik Spitamen qo`zg`olonini bostirish bilan band bo`lgan Aleksandr Farsmanga tashakkur aytib, u bilan do`stlik ittifoqini tuzadi. Shu bilan birga hozir Qora dengizga hujum qilish vaqti emas, deydi.  Aleksandr ishonchini oqlagan Farasman yunonliklarning keyingi harbiy rejasi Hind zaminiga yurish ekanligini ham aniqlab oladi.

Asar panegrizm — maddohlik ruhida yozilgan. Muallif Iskandar Zulqarnayn va uning faoliyatini ko`klarga ko`tarib ulug`laydi. U ko`p qo`lyozma manbalar va rasmiy hujjatlar asosida yozilgan bo`lib, mavzu bo`yicha muhim va asosiy manbalardan hisoblanadi.Iskandarning Spitamendan mag`lubiyatga uchragani haqida ham yozgan.

Arrian Flaviyning "Iskandarning yurishlari" asari nemis (Myuller Leyptsig, 1886) hamda rus (Korenkov, Toshkent, 1912 va M.E.Seigeenko M.-L., 1962) tillarida nashr etilgan.

Ptolomey Klavdiy (taxminan 90—160) - mashhur qomusiy olim, Aleksandriyada yashab ijod qilgan. U astronomiya, geometriya, fizika (optika, mexanika) hamda geografiyaga oid asarlar yozib qoldirgan.

Jahonga mashhur "Almagest" — "Al-majastiy" (18 kitobdan iborat, astronomiya va trigonometriya ilmlarini o`z ichiga oladi), "Optika" (5 kitobdan iborat), "Germanlar haqida tushuncha" (3 kitobdan iborat) va, nihoyat, "Geografiya" shular jumlasidandir. Lekin, olimga shuhrat keltirgan asarlari "Almagest" va "Geografiya"dir.

"Geografiya"ning (8 kitobdan iborat) birinchi kitobi, aniqrog`i uning 24-bobi jahon mamlakatlarini tavsiflashga bag`ishlangan va katta ilmiy qiymatga ega. Shunisi muhimki, asarda shahar, mamlakatlar va ularning koordinatalari keltirilgan va unga 27ta xarita ilova qilingan.

Ptolomeyning "Geografiya"sida Girkaniya, Marg`iyona, Baqtriya, So`g`diyona hamda skiflar mamlakatining geografik holati, Baqtriya va So`g`diyonaning mashhur shaharlari, shuningdek o`sha mamlakatlar va ular bilan tutash o`lkalar va ularning aholisi haqida asl va qimmatli ma'lumotlar keltirilgan.

Kvint Kurtsiy Ruf (milodning I asri) — mashhur Rim tarixchisi, Iskandar Zulqaynarning Eron, Turon va boshqa mamlakatlarga qilgan harbiy yurishlari haqida 10 kitobdan iborat "Buyuk Iskandar tarixi" nomli asar yozib qoldirgan. Muallif Ptolomey Lag va Iskandar Zulqarnaynning safdoshlari Onesikrit va Kallisfenning xotira va asarlaridan keng foydalangan

Kvint Kurtsiy Rufning asarida O`zbekiston hududining Iskandar Zulqarnayn qo`shinlari tomonidan istilo qilinishi, xalqlarning chet el bosqinchilariga qarshi kurashi, xususan, Spitamen boshliq qo`zg`olon keng yoritib berilgan.

Kvint Kursiy Rufning guvohlik berishicha, Iskandar miloddan avvalgi 329-yilda Oks daryosidan kechib o`tayotganda  askarlarga somon to`ldirilgan meshlarni tarqatishga qaror qiladi. Ular meshlar ustida daryodan suzib o`ta boshlaydilar.daryodan birinchi bo`lib kechib o`tganlar qo`riqchilar xizmatini bajarib, boshqalarni kutib oladilar. Shu tariqa askarlar oltinchi kuni daryoning narigi qirg`og`iga o`tib olishga muvaffaq bo`ladilar.

Kursiy Ruf miloddan avvalgi 327-yilda  O`rta Osiyoni to`liq bosib olgach, mahalliy aholi vakillaridan viloyatlarga hokimlar tayinlagani haqida shunday deydi: “Iskandar baqtriylar viloyatini Artaboz idorasiga topshirib, bu joydagi qo`riqchilar qo`shini bilan birga ot-arava yuklarini qoldiradi. O`zi esa harakatdagi qo`shinlarga yo`lboshchi bo`lib, So`g`diyona sahrosiga yo`l oladi”, deya xabar beradi.

Bundan tashqari Arrian mahalliy aholining Iskandarning harbiy harakatlariga bildirilgan munosabatlari haqida bunday yozadi: “Tanais (Sirdaryo) ortidagi skiflar (saklar)davlatining podshosi makedonlar tomonidan daryo bo`yida solingan shaharni qullik bo`yinturug`i bo`lishini sezib, uni vayron qilish va makedonlarni daryo qirg`og`idan uzoq masofaga quvib chiqarish uchun katta bir otliq qo`shinga yo`lboshchi tayinlab, o`z akasini yuboradi”.

Gay Pliniy Sekund (24—79) - rimlik mashhur yozuvchi, tarixshunos olim va davlat arbobi, 79-yili mashhur Vezuviy vulqonining otilib chiqishi natijasida yuz bergan umumxalq fojiasi vaqtida halok bo`lgan.

Gay Pliniy Sekund — sermahsul olim, 20 kitobdan iborat "Germanlarning urushlari", ikki jilddan iborat "Pomponiy Sekundning hayoti" va 37 kitobdan iborat "Oddiy tarix" nomli asarlar yozib qoldirgani ma'lum.

Pliniyning germanlar tarafidan Reyn va Dunay bo`ylari mamlakatlarining bosib olinishi tarixidan bahs yurituvchi "Germanlarning urushlari" nomli asari bizning davrimizgacha yetib kelmagan, lekin u Korneliy Tatsitning (taxminan 56—117) "Solnomalar" (imperator Oktavian Avgust vafotidan (milodning 14-yili) Neronning halok bo`lishigacha (milodning 68-yili) bo`lib o`tgan voqealarni o`z ichiga oladi) hamda "Germaniya" (unda german va boshqa qabilalarning tarixi bayon etilgan) nomli asarlari uchun birinchi manbaa bo`lgan.

"Pomponiyning hayoti"da Pliniy sobiq boshlig`i Pomponiy Sekundning hayoti va faoliyati haqida hikoya qiladi. Bu asar ham bizning zamonamizgacha yetib kelmagan.

"Oddiy tarix" Gay Pliniy Sekundning shoh asari hisoblanadi va unda antik dunyo tarixi, iqtisodiy ahvoli hamda madaniyati bayon etilgan. Unda muallifning o`z manbalariga jiddiy va tanqidiy munosabatda bo`lmaganligi, ayrim dalil va voqealarni buzib ko`rsatilganligi sezilib turadi. Bu kitob antik dunyo tarixi bo`yicha keng ma'lumot beruvchi qomusiy asar sifatida e'tiborga sazovordir.

"Oddiy tarix"da O`zbekistonning ham qadimiy tarixi, unda yashagan xalqlar, masalan, skiflar, Oks — Amudaryo, Yaksart — Sirdaryo va skifcha joy nomlari, tabiiy boyliklari, Antioxiya shaharlarining barpo etilishi haqida qimmatli ma'lumotlar bor.

Shunday qilib, qadimgi dunyo yunon-rim ilk yozma manbalari qadimgi Sharq va dunyo tarixida  birinchi bo`lib o`lkamizdagi elatlarning, alohida joylar, tog`lar, daryolar va ko`llarning, afsonaviy qahramonlar va podsholarning nomlarini, aholining turmushi, dini, madaniyati, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tuzumi to`g`risidagi ma’lumotlarni o`z ichiga oladi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

X U L O S A

Xulosa o`rnida shuni aytish mumkinki, O`zbekistonning eng qadimgi davri  davlatchiligi tarixi haqida yunon-rim manbalari va boshqa manbalar  anchagina va ularni o`rganish ishlari haligacha davom etib kelmoqda. Bularga eng qadimgi yunon tarixchilaridan Gerodotniong “Tarix” asarini, Diodorning “Tarixiy kutubxona”, Polibiyning “Umumiy tarix”, Strabonning “Geografiya”, Arrian Flaviyning “Iskandarning yurishlari”, “Parfiyaliklar haqida”, “Hindiston”, Ptolomey Klavdiyning “Al-Magest”va “Geografiya”asarlarini muhim manba sifatida o`rganishimiz mumkin. Rim tarixchilaridan esa, Pompey Trogning “Filipp tarixi”, Kvint Kursiy Rufning “Buyuk Iskandar tarixi”, Gay Pliniy Sekundning “Germanlarning urushlari”, “Pomponiy Sekundning hayoti”, “Oddiy tarix”asarlari ham qimmatlidir.

Yunon-rim manbalarining o`ziga xos hususiyati shundaki, bu asarlar ko`pincha afsona va rivoyatlarga, oddiy mahalliy xalqlarning gaplariga asoslanib yozilgan. Shunga qaramasdan, afsonalarda ham birmuncha bo`lsa-da haqiqat yashiringan bo`ladi. Bundan tashqari ular ko`pincha harbiy bosqinchilar bilan birga kelgan askarlar va saroy tarixchilarining ko`rgan-bilgan voqealari tasvirlangan. Mahalliy xalq ularni dushman sifatida ko`rib, ko`pincha yolg`on-yashiq gapirganlar. Bundan tashqari til tushunmasliklari ham ba’zi noqulayliklarni keltirib chiqargan. Natijada, ko`p shahar va shaxslarning nomlari noto`g`ri yozilgan. Bu esa ularning bugungi kundagi nomlarini aniqlashda ba’zi bir noqulayliklarni yuzaga keltiradi. Aniq va to`g`ri ma’lumotlarni faqat, chuqur bilimga ega bo`lgan holda, tarixiy asarlarni taqqoslab to`g`ri xulosaga kelish orqali olishimiz mumkin.

Xullas manbalarni o`rgangan sayin mamlakatimizning eng qadimgi davri tarixi haqida to`liqroq ma’lumotlarga ega bo`lishimiz mumkin. Ularda  mubolag`alar ko`p bo`lsa-da, manbalarni bir-biriga taqqoslash orqali nisbatan aniqroq bo`lgan  xulosalarga kelishimiz mumkin.

 

 

 

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

 

  1. Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-jild. - Toshkent: O`zbekiston, 1996.
  2. Karimov I.A. Biz tanlagan yo`l - demokratik taraqqiyot, ma'rifiy dunyo bilan hamkorlik yo`li. 11-jild. -T.: O`zbekiston. 2003.
  3. Yo`ldoshev R. Qadimgi turkiy til(ma’ruzalar matni), Urganch-2007y.
  4. G`aniyeva S., Sodiqov Q. Yozuv tarixi va kitobat san'ati. - T.: 2006.
  5. Qayumov A., Ishoqov M., Otaxo`jayev A., Sodiqov Q. Qadimgi yozma yodgorliklar. -T.: Yozuvchi. 2000.
  6. Is'hoqov M., Rahmonov N., Sodiqov Q., To`xliev B. O`lmas obidalar (O`zbekiston xalqlarining qadimgi yozma yodgorliklari bo`yicha tadqiqotlar). - T.: 1989.
  7. Abdurahmonov G, Rustamov A. Qadimgi turkiy til, Toshkent, 1982.
  8. Sodiqov Q. Qadimgi turkiy yozuvlar, Toshkent, 1995.
  9. Rahmonov N., Matboboyev B. O`zbekistonning ko`hna turkiy-run yozuvlari,  "Fan", Toshkent, 2006.
  10. Ahmedov B.A. O`zbekiston tarixi manbalari. - Toshkent: O`qituvchi, 2001.
  11. O`zbekiston tarixi. R.X.Murtazayeva tahriri ostida. - Toshkent, 2003.
  12. Sa'dullayev A.S. Qadimgi O`zbekiston tarixi manbalardan. - Toshkent, 1996.
  13. Saidqulov T.S. O`rta Osiyo xalqlari tarixining tarixnavisligidan lavhalar. - Toshkent: O`qituvchi, 1993.

 

 

 

 

 

 

 

M U N D A R I J A

Kirish  ............................................................................................................ 5

O‘lkamiz tarixini yoritishda Yunon-Rim mualliflari asarlarini  o‘rni .……….............................................................................................................. 6

Xulosa............................................................................................................ 17  

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati .............................................................. 18

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

XOLIQOV YUNUS ORTIQOVICH

 

 

 

 

 

 

 

 

O‘LKAMIZ TARIXINI YORITISHDA YUNON-RIM MUALLIFLARI ASARLARINI  O‘RNI

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Terishga berildi:____________

Bosishga ruxsat etildi:__________

Ofset bosma qog`ozi. Qog`oz bichimi 60x80 1/16

«Times» garniturasi. Ofset bosma usuli.

1 bosma taboq.

Adadi: 20 nusxa.

Buyurtma №_____

 

 

Samarqand viloyati xalq ta’limi

xodimlarini qayta tayyorlash va ularning

malakasini oshirish instituti bosmaxonasida chop etildi.

Samarqand shahar, Boysunqur ko`chasi 3-uy.

 

 

 

Жойлаштирди: Холиқов Юнус Ортиқович
Кўриб чиқилди: 427

TARIX O`QUV XONALARINI ZAMONAVIY JIHOZLASH

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI  XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI

 

 

SAMARQAND VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNI MALAKASINI  OSHIRISH INSTITUTI

 

 

 

 

 

 

 

 

TARIX O`QUV XONALARINI ZAMONAVIY JIHOZLASH

 

(uslubiy ko`rsatma  umumiy o`rta ta’lim maktablar  o`qituvchilari uchun mo`ljallangan)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI  XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI

 

 

SAMARQAND VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA TAYYORLASH VA ULARNI MALAKASINI  OSHIRISH INSTITUTI

 

 

 

 

 

 

 

TARIX O`QUV XONALARINI ZAMONAVIY JIHOZLASH

 

 (uslubiy ko`rsatma  umumiy o`rta ta’lim maktablar  o`qituvchilari uchun mo`ljallangan)

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

    Yu. Xoliqov. Tarix o`quv xonalarini zamonaviy jihozlash. Uslubiy ko`rsatma umumiy o`rta ta’lim maktablarining o`qituvchilari uchun mo`ljallangan. -Samarqand, 2016, 20 bet.

 

 

 

        

        

        

 

Mas’ul muharrir:            D.Xudoyqulov       - SamVXTXQTMOI    

Taqrizchilar:               

                     A.Samadov          - SamDU dotsenti

 

F.Xudoyberdiyev    - SamVXTXQTMOI     

 

        

         Ushbu uslubiy ko`rsatma  yosh avlodga zamonaviy tarix o`quv xonalarinizamonaviy ta’lim berish bilan birga ularni umuminsoniy va milliy qadriyatlar, yuksak umuminsoniy fazilatlar va qonunlarga hurmat bilan qarash ruhida tarbiyalash hamda bu jarayonda huquqshunoslik fanlarini o`qitishda interfaol usullar va ulardan foydalanishningsamaradorligi to`g`risidagifikrlar bildirilgan.                         

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mazkur uslubiy ko`rsatma institut  Ilmiy kengashining 2016-yil ………..da bo`lib o`tgan yig`ilishida muhokama etilgan va ……… -sonli qarori bilan nashr etishga tavsiya berilgan.

                    

K I R I S H

Kadrlar tayyorlash milliy dasturining maqsadi - ta’lim sohasini tubdan isloh qilish, uni o`tmishdan qolgan mafkuraviy qarashlardan to`la xalos etish, rivojlangan demokratik davlatlar darajasida, yuksak ma’naviy va axloqiy talablarga javob beradigan yuqori malakali kadrlarni tayyorlash imkonini yaratdi.

Bunda ta’lim sifati va samaradorligini tubdan o`zgartirish asosiy maqsad sifatida qo`yildi. Zamonaviy ta’limga xizmat qiladigan o`qitish metodikasi va uning tamoyillari ishlab chiqildi.

O`quvchilarning fan asoslarini egallashga bo`lgan ehtiyojlarini qondirish, qiziqishlarini ortirish va ta’lim-tarbiya jarayonida milliy va umuminsoniy qadriyatlar ustuvorligini ta’minlash, inson, jamiyat va atrof muhitning o`zaro munosabatlarini uyg`unlashtirish, ta’lim oluvchilarda ongli intizom, insoniy qadr-qimmat tuyg`usi, yuksak, huquqiy madaniyat va ma’naviy hamda ijodiy fikrlashni tarkib toptirish maqsadida o`qitish jarayoniga yangicha, zamonaviy talablar asosida yondashilmoqda.

Tarix o`quv xonalarini zamonaviy talablar asosida jihozlash o`qituvchilarda metodik ijodiyotga sharoit yaratib berib tarix xonasi o‘qituvchining tayyorgarligiga yuqori talab qo‘yadi. O‘qituvchi xonadagi diafilm, kinofilm, fonozapis va xokozolarning mazmuni bilan yaxshi tanish bo‘lishi kerak. Har tamonlama jihozlangan o`quv xonasidagi bor materiallarni darsda kompleks foydalanish masalasi turadi. Bunday o`quv xonalar ta’lim usul va natijalariga, o‘quvchilarning rivojlanishi va tarbiyasiga ta’sir etadi. O`quv xonasi o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadigan, tafakkurini o‘stiradigan o‘rinda bo‘lishi kerak.

Tarix o`quv xonalarini zamonaviy talablar asosida jixozlash, ta’lim tarbiya ishlarida katta effekt bo‘lishini ta’minlashga qaratilishi kerak. Jahon talablariga javob beradigan tarix o`quv xonalarida o‘qituvchi va o‘quvchilarning faoliyatini yuksaltiradigan jihozlar talab qilinadi. Pult bilan boshqariladigan texnik o‘qitish usullari katta ahamiyatga ega hisoblanadi. Pult bilan boshqariladigan texnika vositasi agar u o‘qituvchi stolida o‘rnatilsa ham vaqt tejaladi ham tarix fanida o`rgatilayotgan mavzu haqida ko`proq ma’lumotlar berish imkoniyatini yaratib beradi.

Tarix o`quv xonalarida o‘qituvchi boshchiligida o‘quvchilarning maketlar, modellar tayyorlash ayniqsa katta ahamiyatga ega. Chunki o`quv xonasini jihozlash aynan o`quvchilar yordamida amalga oshirish o`quvchilarning kelajakda o`quvchilarda ham o`z faoliyatiga qarab xonalarni jihozlash ko`nikmasini hosil qiladi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

TARIX O`QUV XONALARINI ZAMONAVIY JIHOZLASH

 

Maktablardagi tarix xonasi o‘quvchilar bilan mashg‘ulotlar bazasi bo‘lib qolmasdan, o‘qituvchining  metodik ishlarining ham bazasi hisoblanadi. O‘quv – ko‘rgazma qo‘llanmalari fondi, o‘qitishning texnik usullari, kutubxona fondi joylashgan tarix xonasi o‘qituvchi xizmatini yana yuksaltiradi.

 Tarix o`quv xonalarini zamonaviy talablar asosida jixozlash o‘qituvchidan yuqori darajadagi tayyorgarlik va dizaynerlik qobiliyatini hamda o`tkir zehn talab qiladi. O‘qituvchi xonadagi diafilm, kinofilm, fonozapis va xokozolarning mazmuni bilan yaxshi tanish bo‘lishi kerak. Har tamonlama jihozlangan o`quv xonasidagi bor materiallarni darsda kompleks foydalanish masalasi turadi. Bunday o`quv xonalar ta’lim usul va natijalariga, o‘quvchilarning rivojlanishi va tarbiyasiga ta’sir etadi. O`quv xonasi o‘quvchilarda qiziqish uyg‘otadigan, tafakkurini o‘stiradigan o‘rinda bo‘lishi kerak.

XX asr 60-yillarining II yarmidan boshlab bosma ko‘rgazma qo‘llanmalar bilan tarix xonalari to‘ldirilib borildi. Shu vaqtdan boshlab o‘qituvchilarning tajribalari asosida eng yaxshi tarix xonalari tashkil qilindi.

Hozirgi tarixiy ta’limni yuksaltirish masalasi  turgan bir paytda tarix xonalarining o‘ziga xos o‘rni bor. Faqat eng zarur, eng zamonaviy pedagogic texnalogiyalar bilan jihozlash diqqatga sazovor qilish o‘qituvchi mahoratiga bog‘liq.

O`quv xonasi bazasi uchta asosiy elementlar bilan shakllanatiriladi:

1) maxsus va qurulmalar bilan jihozlash;

2) zarur apparatura  va; 

3) o‘quv qo‘llanmalari fondi.

Tarix o`quv xonasining old devorida stendlar, montaj, foto suratlar qo‘yish kerak emas. Faqat portretlar bo‘lishi mumkin. Intir’yerning jihozlanishi o‘quvchilarni o‘quv jarayonidan chalg‘itmasligi kerak. Oq rangga bo‘yalgan doskaning bir qismini ekran sifatida yoki har xil applikatsiyalar uchun foydalanish mumkin. O‘rtadagi sinf doskasi qo‘zg‘almali bo‘lishi mumkin. Alohida kinoekran doska tepasiga o‘rnatiladi.

Xarita va tablitsalar bilan ishlash uchun doskada ilgichlar o‘rnatiladi. Orqadagi devorda shkaflar qo‘yilishi mumkin. Bunda xarita, atlas, kitoblar qo‘yiladi va (diopozitivlar, diafilm, lentalar) saqlanadi. Derazalarda qarama-qarshi devorda ekspozitsion qurilmalar o‘rnatilgan bo‘ladi. Shuningdek o`quv xonasida inventarizatsiya kitobi bo‘lishi kerak. O`quv xonasi kartotekasi rubrikalar bo‘yicha olib boriladi. Masalan: “O‘rta asrlar tarixi bo‘yicha xaritalar”, Amur Temur davlati va hokozolar. Har bir xaritaning orqa tomoniga uning atamasini va inventarizsiya kitobidagi raqamlarini qo‘shib, yozib qo‘yiladi.  

O`quv xonasi texnik vositalar 16mm kinoproektor, grafaproektor, diaproektor, magnitafon, televizorlar kiradi.

Kutubxona  - tarix o`quv xonasidagi zaruriy komponentdir. Bunda darsdan tashqari o‘qishlar uchun mos ravishda ilmiy – ommabop, badiiy - tarixiy kitoblar yig‘ilgan bo‘ladi. Ayniqsa, adabiyotlarning ahamiyatlilik darajasi yuqori. Tarix o`quv xonasi kutubxonasida har xil gazetalar, mahalliy gazetalarning yangi sonlari bo‘lishi kerak. Ma’lumotnoma bo‘limida tematik materiallar bilan “papka” lar saqlanadi. “Arxeologiya yangiliklari” va boshqa mavzu bo‘yicha materiallar to‘planadi. Bularni dars paytida ham, ko‘rgazmalar tashkil qilish, ahamiyatli sanalarni belgilash va boshqa ishlarda foydalanish mumkin.

Tarix o`quv xonalarida auditorial o‘qitish usullarining
3 guruhining bo‘lishi talab qilinadi:

1) diafilm, diapozitiv, grafaproektor uchun transparantlar;

2) dinamik ekran qo‘llanmalari – o‘quv kino va televidenie;

3) radioko‘rsatuvlar, tarixiy voqealarning guvohlarning chiqishlari yozilgan magnit tasmalari.

Tarix o`quv xonasida dars o‘tishda faqat kinodars bilan cheklanib xatoga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Dars materiallariga qo‘shimcha bor imkoniyatlardan foydalanish kerak. O`quv xonasida ishni tashkil qilish o‘qituvchiga har xil ma’lumotlardan foydalanishga imkon beradi. Bu yerda har xil o‘qitish usullarini qo‘llashga imkon tug‘iladi. O`quv xonasi devorlariga o‘quvchilarning mustaqil ish ko‘nikmalarini hosil qilishda yordam beradigan instruktiv materiallar joylashtiriladi.

Har tamonlama jixozlangan va ta’minlangan tarix o`quv xonasiida har xil darsdan tashqari ishlarni tashkil qilish mumkin. Masalan, o‘lkashunoslik burchagini yoki tarixiy burchaklar, muzey tashkil qilish ishlari, disputlar, viktorinalar ko‘rgazmalar, tarixiy voqea guvohlari bilan uchrashuvlar, tarixiy bulletenlar chiqarish, devoriy gazeta chiqarish, darsdan tashqari o‘qishlar tashkil qilish.

Demak tarix o`quv xonalarida o‘qitish jarayonida ta’lim-tarbiya va kompleks yondashuv  amalga oshiriladi.

Pedagogik talablar:

Tarix fan xonalarida pedagogika oliygohlarini (bitirayotgan) bitirgan, oliy ma’lumotga ega bo‘lgan, tarixchi, huquqshunos, iqtisodchi kadrlar ta’lim berishi lozim.

Ilmiy talablar:

Mazkur fan xonalaridagi ko‘rgazmali vositalar DTS talablari asosida tayyorlangan bo‘lishi lozim.

O‘quvchilarga hozirgi kun talablaridan kelib chiqqan holda ijtimoiy, ilmiy texnika taraqqiyoti yangiliklari haqida ma’lumotlar berishga moslashtirilishi lozim.

Ruhiy-fiziologik talablar:

1. O‘qituvchilar dars berish jarayonida o‘quvchilarning ruhiy holatini, fan texnika yangiliklari haqida ma’lumot berishda ruhiy ong darajalarini e’tiborga olishlari lozim.

2. Sinf xonasining devorlariga ishlatilgan ranglar sanitariya-gigiena qoidalariga mos kelishi shart.

I.IV. Texnika xavfsizligi va gigiena talablari

1. Fan xonasi tabiiy va sun’iy yoritish moslamalariga ega bo‘lishi lozim.

2. Xona chap tomondan tushadigan yorug‘likka ega bo‘lishi, tabiiy yorug‘likning asosiy oqimi chapdan tushishi lozim. O`quv xonasi derazalari xonaning shimoliy yoki shimoliy sharqiy tomondan bo‘lishi lozim.

3. Yorug‘lik tushadigan oynalarni biror bir moslamalar yoki boshqa narsalar bilan to‘sish man etiladi. Yorug‘lik tushadigan oynalar, sinf jihozlari sinfning yorug‘lik darajasiga ta’sir ko‘rsatmasligi zarur. Sinf derazalariga tutilgan pardalar iloji boricha jalyuzi bo‘lishi kerak. Chunki ular sinfni yorug‘ligiga ta’sir ko‘rsatmaydi va oftobdan himoyalaydi.

4. Tabiiy yorug‘lik ishlovchining orqa va old tomonidan yo‘nalgan bo‘lishi mumkin emas.

5. Yoritgichlar yorug‘likni yoyib tarqatuvchi armaturali bo‘lishi lozim, eni 6 metrdan oshiqroq bo‘lgan xonalarda ikkinchi qator yorug‘lik vositalari bo‘lishi va ular poldan 2,2 metr balandlikdan past bo‘lmasligi lozim.

6. Xonining so‘nngi yoritish qurilmalari stolining ikki tomonidan bir xil uzoqlikda va bir tekisda joylashtirilgan, shiftda qotirilgan yoki osilgan lyuminnessent yoritgichlar asosidagi umumiy yoritish tizimi qo‘llanilishi lozim.

7. Sinf xonasi devorlarining bo‘yog‘i och havorang, och yashil, to‘q qaymoq rang (r=0,5-0,6)larda bo‘yalishi lozim. Qora, to‘q ko‘k, jigarrang, qizil, lolarang, siyohrang kabi bo‘yoqlardan foydalanish mumkin emas. Devorlar silliq va tozalashga qulay bo‘lishi lozim. Sinf eshiklari, derazalarning romlari oq rangga bo‘yalishi zarur.

8. Fan xonasidagi doska, ish stollari va javonlar sathi nur qaytarmaydigan bo‘lishi lozim.

9. Xonani tabiiy shamollatish uchun sinf derazalarida darchalar mavjud bo‘lishi va bu darchalar ochib yopish uchun qulay bo‘lishi kerak.

10. O‘quv xonalarida har qanday ob-havo sharoitida ham temperatura va namlikni optimal holatda bo‘lishini ta’minlay oladigan havo haydovchi ventilatsiya bo‘lishi kerak.

11. Fan xonasida birinchi tibbiy yordam qutisi bo‘lishi shart.

12. Rezetkalar maxsus qoplama bilan yopib qo‘yilishi shart

13. Texnika vositalaridan foydalanishda qo‘lda yasalgan elektr uzaytirgichlardan foydalanish mumkin emas.

14. Nosoz texnika vositalaridan foydalanish mumkin emas.

15. O‘quvchilarga texnik vositalarini darslarga tayyorlash vazifasini topshirish mumkin emas.

16. Texnika vositalarini yoqig‘ holatda qarovsiz qoldirish man etiladi.

17. Qo‘lda yasalgan texnika vositalaridan foydalanish mumkin emas.

ESTETIK TALABLAR

Fan xonasini jihozlashda foydalanilgan barcha narsalar estetik didli bo‘lishi va bir-birini to‘ldirish lozim.

Fan xonasi hujjatlarining moslik sertifikati va gigiena sertifikati bo‘lgan, Davlat me’yorlariga mos maxsus mebellar komplekti bilan jihozlangan bo‘lishi shart.

TEXNIKAVIY TALABLAR

  1. Sinfdanfoydalanish, texnikaxavfsizligigarioyaqilishtartibqoidalariishlabchiqilganbo‘lishilozim.
  2. Fanxonasidamavjudtexnikavositalariningdavlattomonidanchiqarilgn, foydalanishmuddativafoydalanishtartibqoidalariko‘rsatilganhujjatningnusxasibo‘lishishart (aslimaktabdirektoriningxo‘jalikishlaribo‘yichao‘rinbosaridasaqlanadi )
  3. Fanxonasigakiruvchihammao‘quvchilarvao‘qituvchilar, to‘garaka’zolariushbuxonadamavjudbo‘lgantexnikasboblarbilanishlashdanoldinmajburiyravishdatexnikaxavfsizligibo‘yichako‘rsatmalarbilantanishganvabumaxsusjurnaldaqaydetilganbo‘lishikerak.
  4. Fano`quvxonasidagijihozlarnisaqlanishgajavobgarshaxshaqidama’lumotbo‘lishilozim.

Tarix xonasida bo‘lishi lozim bo‘lgan ko‘rgazmali vositalari:

- ko‘rgazmali qurollari;  atlas, xaritalar, video tasmalar, slaydlar, ovoz yozuvlari tushirilgan tasmalar, lazer disklari, albomlar, rasmlar va boshqalar.

 

 

Nomlanishi

Miqdori

Izoh

 

Shartli-ramziy vositalar

  1.  

Tarix fani bo‘yicha atlaslari

1 komplekt

 

  1.  

O‘zbekiston Respublikasi Davlat ramzlari

1 komplekt

 

  1.  

Amir Temur va temuriylar davri xaritasi

1 komplekt

 

  1.  

Tarixiy voqealar ifodalangan xaritalar

1 komplekt

 

  1.  

O‘zbekiston Respublikasi siyosiy ma’muriy xaritasi

1 komplekt

 

  1.  

Dunyo siyosiy xaritasi

1 komplekt

 

  1.  

O‘zbekiston tarixi atlasi

1 komplekt

 

  1.  

O‘zbekistonning ijtimoiy va iqtisodiy xaritasi

1 komplekt

 

  1.  

O‘zbekiston aholisi xaritasi

1 komplekt

 

  1.  

O‘zbekiston-suveren mustaqil davlat xaritasi

1 komplekt

 

  1.  

Buyuk Xorazmshohlar davlati (1072-1231) va mo‘g‘illar istilosi xaritasi

1 komplekt

 

  1.  

Eftaliylar davlati. Turk xoqonligi xaritasi

1 komplekt

 

  1.  

Arab xalifaligi davri xaritasi

1 komplekt

 

  1.  

Parfiya. Yunon, Baqtriya va Kushon podsholiklari xaritasi

1 komplekt

 

 

 

 

Maxsus tayyorlangan illyustrativ-tasviriy ko‘rgazmalar

1

Tarix faniga oid xronologik va sinxronologik jadvallar

1 komplekt

 

2

Turkistonning zabt etilishi (foto arxiv xujjatlar majmuasi albom)

1 komplekt

 

3

Rasmlarda Vatan tarixi (tarixiy suratlar majmuasi)

1 komplekt

 

4

Tarixiy shaxslar portreti

1 komplekt

 

5

Milliy qahramonlar hayoti va ijodiga doir albomlar, bukletlar

1 komplekt

 

6

Istiqlol  uchun kurashganlar surati

1 komplekt

 

7

Tarixiy madaniy yodgorliklarga oid illyustrativ suratlar majmuasi

1 komplekt

 

 

Ko‘rgazmalilik va texnik namoyish qilish manbalari

1

Tarixiy voqealar ifodalangan videolavhalar

1 komplekt

 

2

Tarixiy sanalarga doir videolavhalar

1 komplekt

 

3

Tarixiy voqealar ifodalangan filmlardan parchalar

1 komplekt

 

4

Milliy qahramonlar va istiqlol  uchun kurashganlar hayotiga oid videolavhalar

1 komplekt

 

5

Buyuk siymolar hayotiga oid videolavhalar

1 komplekt

 

6

Prezident tunqlari ifodalangan videolavhalar va audio tasmalar

1 komplekt

 

7

Mustaqillik yillaridagi yutuqlar aks ettirilgan videolavhalar

1 komplekt

 

8

Test to‘plamlari (kompyuterda)

1 komplekt

 

 

 

O‘quv qo‘llanmalar

1

5-sinf. B. Axmedov va boshqalar. -“Vatan tarixidan hikoyalar”

1 komplekt

 

2

5 -sinf U. Juraev va boshqalar. -“Jahon tarixidan hikoyalar”

1 komplekt

 

3

5 -sinf Q. Usmonov va boshqalar. -“Tarixdan hikoyalar”

1 komplekt

 

4

6 -sinf A.Sagdullaev va boshqalar. -“Tarix”

1 komplekt

 

5

6 -sinf A. Sagdullaev va boshqalar. -“O‘zbeksiton  tarixi”

1 komplekt

 

6

6 -sinf A. Kabirov va boshqalar. -“Jahon tarixi”

1 komplekt

 

7

7 -sinf A. Muhammadjonov -“O‘zbeksiton  tarixi”

1 komplekt

 

8

7 -sinf T. Salimov  va boshqalar. -“Jahon tarixi”

1 komplekt

 

9

9 -sinf G. Hidoyatov“O‘zbeksiton  tarixi”

1 komplekt

 

10

9-sinf  E. Holiqov -“Jahon tarixi”

1 komplekt

 

11

10-sinf  D. Alimova“O‘zbeksiton  tarixi”

1 komplekt

 

12

11-sinf  n. Jo‘raev“O‘zbeksiton  tarixi”

1 komplekt

 

13

10 -sinf G.Hidoyatov-“Jahon tarixi”

1 komplekt

 

14

11 -sinf G.Hidoyatov-“Jahon tarixi”

1 komplekt

 

15

Dars jarayonida foydalanish uchun tavsiya etiladigan qo‘shimcha adabiyotlar

 

 

 

Fan xonasining pasporti

1. Fan xonasida o‘qiydigan sinflarning o‘qish vaqti.

2. Mavjud bo‘lgan jihozlarning ro‘yxati.

        3. Ko‘rgazma qurollarining ro’yxati.

4. O‘quv qo‘llanmalar va adabiyotlar ro’yxati.

5. Fan xonasidan foydalanish tartib qoidalari.

6. Fan xonasida o‘tiladigan darslar haqida ma’lumot

7. Fan xonasini foydalanish uchun qabul qilib olinganligi va dastlabki holati haqidagi dalolatnoma nusxasi.

Fanga oid DTS talablari va dasturi.

O‘qituvchidan talab qilinadigan ish hujjatlari (dars ishlanma-  
   lari, ish rejalari va hokazo).

Nazorat turlaridan namunalar saqlanadigan maxsus papka.

Maktab olimpiadasiga tayyogarlik ko‘rish to‘g‘risida tavsiyalar.

Fan xonasining   ko‘rinishi

1. Fan xonasining maydoni 50.kv. m eni 6 metrdan kam bo‘lmasligi lo­zim.

60 m kv maydonni egallaydigan sinf xonasi o‘quvchilar uchun ancha qulayliklarga ega bo‘ladi.

2. Fan xonasi maydoni sanitariya-gigiena talablariga mos ravishda mebellarni joylashtirish imkonini berishi lozim.

3. O‘quvchilar partasi odatdagidek uch qator qilib qo‘yiladi, lekin darsni tashkil qilishdan kelib chiqqan holda, ikki qator va bir qator qilib qo‘yishga ham ruxsat beriladi.

4. Qator qilib qo‘yilganda partalar bilan stolning oraligi 0,6 m., partalarning oralig‘idagi masofa 0,6m., yon devorlar bilan partalarning oralari 0,5-0,7 m., birinchi parta bilan old devor oraligi 2.6-2.7 m., eng so‘ngi parta bilan sinf doskasi orasidagi masofa 8.6 m. bo‘lishi kerak.

Sinfning old tomonidagi devorga sinf doskasi, magnit doskasi, ek­ran joylashtiriladi. Ulardan tashqari, sinf burchagi, UO‘TDTS talablari joylashtirilishi tavsiya etiladi. Sinfning oldi tomoniga videoikkilik uchun moslama, o‘qituvchining stoli joylashtiriladi. Kodoskop uchun stol o‘qituvchiga qulay, o‘quvchilarga halaqit bermaydigan qilib moslanadi.

Sinfning orqa tarafidagi devorda jahon siyosiy xaritasi, O‘zbekistonning siyosiy xaritasi, O‘zbekistonning iqtisodiy xaritasi va jahonning siyosiy-iqtisodiy xaritasi osiladi. O‘quv va metodik qo‘llanmalar uchun ikkita «El» OA jamiyati tomonidan tavsiya etilgan EL 1-1-1-04-2 rusumli shkaf bo‘lishi lozim.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

X U L O S A

Xulosa o`rnida shuni aytish mumkinki, O`zbekistonning eng qadimgi davri  davlatchiligi tarixi haqida tarix o`quv xonasi va ta’lim muassasalarida tashkil etlgan kutubxonalarni jihozlash va tarix oquv xonasining zamonaviy talablar asosida jihozlash hozirgi zamon talablari asosida o`quvchilarga tarixiy bilimlarni berish hamda ularda tarixiy xotirani uyg`otish imkoniyatini beradi Tarix o`quv xonasida dars o‘tishda faqat kinodars bilan cheklanib xatoga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Dars materiallariga qo‘shimcha bor imkoniyatlardan foydalanish kerak. O`quv xonasida ishni tashkil qilish o‘qituvchiga har xil ma’lumotlardan foydalanishga imkon beradi. Bu yerda har xil o‘qitish usullarini qo‘llashga imkon tug‘iladi. O`quv xonasi devorlariga o‘quvchilarning mustaqil ish ko‘nikmalarini hosil qilishda yordam beradigan instruktiv materiallar joylashtiriladi.

Har tamonlama jihozlangan va ta’minlangan tarix o`quv xonasiida har xil darsdan tashqari ishlarni tashkil qilish mumkin. Masalan, o‘lkashunoslik burchagini yoki tarixiy burchaklar, muzey tashkil qilish ishlari, disputlar, viktorinalar ko‘rgazmalar, tarixiy voqea guvohlari bilan uchrashuvlar, tarixiy bulletenlar chiqarish, devoriy gazeta chiqarish, darsdan tashqari o‘qishlarni tashkil qilish mumkin.

Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, tarix o`quv xonalarini zamonaviy talablar asosida jihozlash, birinchidan, o`quvchilar tarixiy manbalarni o`rganishga qiziqishlarini oshiradi, ikkinshidan,  mamlakatimizning eng qadimgi davri, umuman tarixi haqida to`liqroq ma’lumotlarga ega bo`lishi uchun muhim omil bo`lib xizmat qiladi, uchinchidan, o`quvchilar manbalarni bir-biriga taqqoslash orqali nisbatan aniqroq bo`lgan  xulosalarga xizmat qiladi.

 

                              FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

 

  1. Karimov I. O`zbekiston: milliy istiqlol, iqtisod, siyosat, mafkura. 1-jild. - Toshkent: O`zbekiston, 1996.
  2. Karimov I.A. Biz tanlagan yo`l - demokratik taraqqiyot, ma'rifiy dunyo bilan hamkorlik yo`li. 11-jild. —T.: O`zbekiston. 2003.
  3. Yo`ldoshev R. Qadimgi turkiy til(ma’ruzalar matni), Urganch-2007y.
  4. G`aniyeva S., Sodiqov Q. Yozuv tarixi va kitobat san'ati. — T.: 2006.
  5. Qayumov A., Is’hoqov M., Otaxo`jayev A., Sodiqov Q. Qadimgi yozma yodgorliklar. — T.: Yozuvchi. 2000.
  6. Is'hoqov M., Rahmonov N., Sodiqov Q., To`xliev B. O`lmas obidalar (O`zbekiston xalqlarining qadimgi yozma yodgorliklari bo`yicha tadqiqotlar). - T.: 1989.
  7. Abdurahmonov G\, Rustamov A. Qadimgi turkiy til, Toshkent, 1982.
  8. Sodiqov Q. Qadimgi turkiy yozuvlar, Toshkent, 1995.
  9. Rahmonov N., Matboboyev B. O`zbekistonning ko`hna turkiy-run yozuvlari,  "Fan", Toshkent, 2006.
  10. Ahmedov B.A. O`zbekiston tarixi manbalari. — Toshkent: O`qituvchi, 2001.
  11. O`zbekiston tarixi. R.X.Murtazayeva tahriri ostida. — Toshkent, 2003.
  12. Sa'dullayev A.S. Qadimgi O`zbekiston tarixi manbalardan. — Toshkent, 1996.
  13. Saidqulov T.S. O`rta Osiyo xalqlari tarixining tarixnavisligidan lavhalar. — Toshkent: O`qituvchi, 1993.

 

 

 

 

 

 

 

M U N D A R I J A

Kirish  ............................................................................................................ 5

Tarix o`quv xonalarini zamonaviy jihozlash............................................. 7

Xulosa............................................................................................................ 17  

Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati .............................................................. 18

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                      

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

XOLIQOV YUNUS ORTIQOVICH

 

 

 

 

 

 

 

TARIX O`QUV XONALARINI ZAMONAVIY JIHOZLASH

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Terishga berildi:____________

Bosishga ruxsat etildi:__________

Ofset bosma qog`ozi. Qog`oz bichimi 60x80 1/16

«Times» garniturasi. Ofset bosma usuli.

1 bosma taboq.

Adadi: 20 nusxa.

Buyurtma №_____

 

 

Samarqand viloyati xalq ta’limi

xodimlarini qayta tayyorlash va ularning

malakasini oshirish instituti bosmaxonasida chop etildi.

Samarqand shahar, Boysunqur ko`chasi 3-uy.

 

 

 

Жойлаштирди: Холиқов Юнус Ортиқович
Кўриб чиқилди: 500

«Milliy g’oya: asosiy tushuncha va tamoyillar» fani bo’yicha O’QUV-USLUBIY MAJMUA

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI

OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

A.NAVOIY NOMIDAGI  SAMARQAND DAVLAT  UNIVERSITETI

 

 

Ro’yxatga olindi:                                                  "TASDIQLAYMAN"

                                                                            O’quv ishlari bo’yicha prorektor

№_________________                                       N.B.Eshqobilov__________

 

2015 y. «__ »________                                   "__ "________ 2015 yil

 

 

«Milliy g’oya: asosiy tushuncha va tamoyillar»

fani bo’yicha

O’QUV-USLUBIY MAJMUA

 

Bilim sohasi:

100000 - Gumanitar soha

200000 - Ijtimoiy soha, iqtisodiyot va huquq

500000 - Sogliqni saqlash va ijtimoiy ta’minot

600000 - Hizmat sohasi

 

Ta’lim sohasi:

110000 - Pedagogika

120000 - Gumanitar fanlar

130000 - Matematika

140000 - Tabiiy fanlar

210000 - Sotsiologiya va psixologiya

230000 -Iqtisodiyot

520000 - Ijtimoiy ta’minot

630000 - Atrof – muhit muhofazasi

 

Ta’lim yo’nalishi: Samarqand davlat universitetining Yuristprudensiya yo’nalishidan tashqari  barcha bakalavriyat ta’lim yo’nalishlari uchun

 

 

 

 

 

Samarqand – 2015

prof. J.Ya.Yaxshilikov, ass. N.E.Tog’ayevFakultetlararo «Milliy g’oya:asosiy tushuncha va tamoyillar» fani bo’yicha: o’quv – uslubiy majmua  bakalavriat 4-bosqichi talabalari uchun)/ Samarqand 2015,  __b.

Fakultetlararo «Milliy g’oya:asosiy tushuncha va tamoyillar» fanidan tajriba-sinov o’quv – uslubiy majmuasi Samarqand davlat universitetining “Milliy g’oya, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi” kafedrasida tayyorlangan. Majmua «Milliy g’oya:asosiy tushuncha va tamoyillar» fanini o’rganish jarayonida talabaning mustaqil ishlashini ta’minlovchi o’quv-uslubiy materiallarni o’z ichiga oladi, hamda  talaba olgan bilimining sifatini doimo nazorat qilishni ta’minlaydi.

         Ushbu o’quv - uslubiy majmua barcha yo’nalishlar o’quv rejasiga kiritilgan bo’lib, falsafiy bilim oluvchi va qiziquvchilarga mo’ljallangan.

                                 

Loyiha g’oyasining muallifi

Falsafa fanlari doktori, professor  Yaxshilikov J.YA.

                                  

 

Taqrizchilar

                      Falsafa fanlari nomzodi, dotsent Doliev S .

                      Falsafa fanlari nomzodi, dotsent Rejepov R.

 

 

 

Muallifdan

Mustaqillik yillarida falsafaning mohiyati va dunyoqarashni yangicha tushunish ehtiyoji yuzaga keldi. «Milliy g’oya:asosiy tushuncha va tamoyillar» fani  barcha bakalavr ta’lim o’quv rejasiga kiritilgan bo’lib 60 soatga mo’ljallangan o’quv dasturi asosida tayyorlangan. «Milliy g’oya:asosiy tushuncha va tamoyillar»  fani yangicha falsafiy dunyoqarashni kelib chiqishi va turli falsafiy ta’limotni hamda jamiyat hayotida tutgan o’rnini ilmiy jihatdan o’rganuvchi fandir. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                                 MUNDARIJA

Mundarija…………………………………………………………….……

Fan annotatsiyasi…………………………………………………….……

Mualliflar haqida ma’lumot………………………………………………

DTS……………………………………………………………………

O’quv reja………………………………………………………………

Ishchi o’quv reja………………………………………………………….

O’quv dasturi………………………………………………………….….

Ishchi o’quv dasturi………………………………………………………

Kalendar tematik reja...................................................................................

Ta’lim texnologiyasi:

Mashg’ulotlarning pedagogik texnologiyasi……………………..…….

Mashg’ulotlarning texnologik xaritasi……………………………..…

Nazorat materiallari:

Topshiriqlar mazmuni…………………………………………………

ON.YaN uchun testlar…………………………………………………

Yozma va og’zaki nazoratlar savollari (variantlar)………………..…

O’quv materiallari:

Ma’ruza matni……………………………………………………….…

Masala va mashqlar to’plami……………………………………….…

Amaliyot (seminar va labaratoriya) mashg’ulotlarining ishlanmalari, ularni o’tkazish  va qo’llash bo’yicha uslubiy tavsiyalar…………………..……

Tarqatma materiallar:

Referat mavzulari………………………………………………..….….

Adabiyotlar ro’yxati………………………………………………..…

Xorijiy manbalar………………………………………………….……

Baholash mezonlari………………………………………………….…

Mustaqil ish mavzulari va ularni bajarish bo’yicha uslubiy tavsiyalar…………………………………………………………….…

Glossariy…………………………………………………………….…

Ilova……………………………………………………………………………

Ishchi o’quv rejada ko’rsatilgan darsliklar, o’quv qo’llanmalar………………………………………………………….……….

Uslubiy qo’llanmalar va ko’rsatmalar……………………..……….……….

Elektron darsliklar va boshqa elektron o’quv materiallari…………………………………………………………..…

 

 

 

Annotatsiya

 

Mustaqillik yillarida milliy g’oyaga ehtiyoj va yangicha qarash munosabati natijasida «Milliy g’oya:asosiy tushuncha va tamoyillar»  fani vujudga keldi.« Milliy g’oya:asosiy tushuncha va tamoyillar» fani talabalarda g’oyaning tamadduni, rivojlanishi, tarixi, falsafasi, xalqlar ijtimoiy va manaviy hayotida tutgan o’rni bo’yicha ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, shuningdek, turli buzg’unchi g’oyalarning mohiyatini anglab yetish, mafkuraviy immunitetni mustahkamlashga xizmat qiladi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MA’LUMOTNOMA

 

Yaxshilikov Juraboy Yaxshilikovich

 

 

2011 yil 19 oktyabrdan:

Samarqand davlat universitetining «Milliy g’oya, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi»

kafedrasi mudiri

Tug’ilgan yili:                                                           Tug’ilgan joyi:

25.02.1953                                                                Samarqand viloyati, Bulung’ur tumani

Millati:                                                                      Partiyaviyligi:

o’zbek                                                                        yo’q

Ma’lumoti:                                                               Tamomlagan:

oliy                                                                                        1975 y. Toshkent davlat universiteti (kunduzgi)

Ma’lumoti bo’yicha mutaxassisligi:                        falsafa

Ilmiy darajasi:                                                          Ilmiy unvoni:

falsafa fanlaridoktori                                                 professor

Qaysi chet tillarini biladi:

rus, ingliz tillari

Davlat mukofotlari bilan taqdirlanganmi (qanaqa):

yo’q

Xalq deputatlari, respublika, viloyat, shahar va tuman Kengashi deputatimi yoki boshqa saylanadigan organlarning a’zosimi (to’liq ko’rsatilishi lozim):

yo’q

MEHNAT FAOLIYATI

1975-1977 yy. - Samarqand shahar Yuldosh Oxunboboyev nomidagi terini qayta ishlash zavodi ishchisi

1977-1987 yy. -Samarqand davlat universiteti «Falsafa» kafedrasi assistenti, dosenti

1987-1989 yy. - Moskva davlat universiteti filosofiya fakulteti doktoranti

1989-1990 yy. - Samarqand davlat universiteti «Falsafa» kafedrasi dosenti

1990-1992 yy. - Samarqand davlat universiteti oliy maktabga tayyorlash fakulteti dekani

1992-1996 yy. - Samarqand davlat universiteti «Falsafa» kafedrasi dosenti, mudiri, professori

1996-1997 yy. - Samarqand davlat universiteti ma’naviy va ma’rifiy ishlar bo’yicha birinchi prorektori

1997-2011 yy. - Samarqand davlat universiteti «Milliy g’oya, falsafa va fan metodologiyasi» kafedrasi mudiri, professori, ijtimoiy-siyosiy fanlar fakulteti dekani

2011 y. - h.v.   - Samarqand davlat universitetining ««Milliy g’oya, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi»  kafedrasi professori


 

          Ma’lumotnoma                  

Tog‘ayev Nodirjon Ergashevich

 

2011 yil 19 oktyabrdan:

Samarqand davlat universitetining «Milliy g’oya, ma’naviyat asoslari va huquq ta’limi»

 kafedrasi

assistenti

Tug‘ilgan yili:                                                           Tug‘ilgan joyi:

19.03.1983                                                                 Samarqand viloyati, Bulung‘ur tumani

Millati:                                                                      Partiyaviyligi:

o‘zbek                                                                        yo‘q

Ma’lumoti:                                                               Tamomlagan:

oliy                                                                              2007 y. Samarqand davlat universiteti (kunduzgi)

Ma’lumoti bo‘yicha mutaxassisligi:                        falsafa

Ilmiy darajasi:                                                          Ilmiy unvoni:

yo‘q                                                                           yo‘q

Qaysi chet tillarini biladi:

rus tili

Davlat mukofotlari bilan taqdirlanganmi (qanaqa):

yo‘q

Xalq deputatlari, respublika, viloyat, shahar va tuman Kengashi deputatimi yoki boshqa saylanadigan organlarning a’zosimi (to‘liq ko‘rsatilishi lozim):

yo‘q

Mehnat faoliyati

2001-2005yy. - Samarqand davlat universitetitalabasi

2005-2007yy. - Samarqand davlat universiteti magistranti

2008-2011 yy. - Samarqand davlat universiteti aspiranti

2011 y. - h.v.   -Samarqand davlat universitetining «Миллийғоявафалсафа» kafedrasi assistenti

 

Davlat ta’lim standarti

5111600-Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari ta’lim yo’nalishining umumiy tavsifi

1.1.    Yo’nalish – O’zbekiston Respublikasi uzluksiz Davlat ta’lim standartlari, Oliy ta’limning Davlat ta’lim standarti Oliy ta’lim yo’nalishlari va mutaxassisliklari klassifikatoriga kiritilgan.

1.2.    Ta’limning kunduzgi o’qish shakli muddati – 4 yil.

Akademik daraja-«Bakalavr».

1.3. Bakalavr:

  • kasblar va lavozimlar milliy tasniflariga muvofiq oliy ma’lumotli shaxs egallashi lozim bo’lgan lavozimlarga ta’limning yo’nalishi bo’yicha mustaqil faoliyat ko’rsatishga;
  • ushbu ta’lim yo’nalishi hamda turdosh ta’lim yo’nalishlarining tyegishli magistratura mutaxassisliklari bo’yicha oliy ta’lim olishni davom ettirishga;
  • qayta tayyorlash va malaka oshirish tizimida qo’shimcha kasbiy ta’lim olishga tayyorlangan bo’lishi kerak.

1.4.      5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari ta’lim yo’nalishi bo’yicha bakalavr kasbiy faoliyat sohalari va ob’yektlarining tavsifi.

1.4.1.   Yo’nalishning fan va ta’lim sohasidagi o’rni.

5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari umumiy o’rta ta’lim maktablari, akadyemik– lisyey va kasb hunar kollyejlari uchun milliy istiqlol g’oyasi, ma’naviyat va huquqshunoslik bo’yicha o’qituvchi tayyorlash jarayonida foydalaniladigan fanlar, pyedagogik faoliyat vositalari, usullari, myetodlari yig’indisidan iborat bo’lgan ta’lim yo’nalishidir.

1.4.2.   Kasbiy faoliyat ob’yektlari.

5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bo’yicha bakalavrlarning kasbiy faoliyat ob’yektlari: umumta’lim maktablari, akadyemik – lisyeylar, kasb – hunar kollyejlari va maktablardan tashqari ta’lim muassasalari, o’qituvchilar, o’quv tarbiya, o’qitishning pyedagogik tyexnologiyalari va myetodlari jarayonidir.

1.4.3.   Kasbiy faoliyat turlari:

5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bo’yicha bakalavr o’z psixologik-pyedagogik, umukasbiy va ixtisoslik tayyorlarligiga muvofiq quyidagi kasbga oid faoliyat turlari bajarishi mumkin:

  • o’qituvchilik: akadyemik–lisyeylar, kollyej umumta’lim maktablarida milliy istiqlol g’oyasi, huquq va ma’naviyat asoslari o’qituvchisi;
  • tarbiyachilik: ma’naviy va ma’rifiy ishlar tashkilotchisi, maktabdan tashqari muassasalarda faoliyat;
  • o’quv–myetodik: ushbu yo’nalishlar bo’yicha ta’limni amalga oshiruvchi vazifalar, uning tarmoq boshqarmalari va muassasalarida myetodist bo’lib ishlash;

1.4.4.   Turdosh kasblarga moslashish imkoniyatlari.

5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bo’yicha bakalavr quyidagi kasbiy faoliyat turlariga moslashuvi mumkin:

  • myetodik: ta’lim tizimida kabinyet mudiri, kafyedra myetodisti.
  • ilmiy – tadqiqot ishlarini bajarish.
  • bolalar muassasalarida huquqshunos;
  • madaniy – oqartuv;
  • o’lkashunoslik.

Bakalavr o’rnatilgan tartiblarda Oliy va o’rta maxsus ta’lim muassasalari, kasb – hunar ta’limi, shuningdyek, malaka oshirish va kadrlarni qayta tayyorlash kurslarida ishlashlari mumkin.

1.5.      Ta’lim olishni davom ettirish imkoniyatlari.

5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bakalavri quyidagi;

5A141501 – Ma’naviyat asoslari

5A141502 – Milliy g’oyaning falsafiy masalalari

5A141503 – Huquq falsafasi

5A380101– Davlat va huquq nazariyasi va tarixi. Siyosiy va huquqiy ta’limotlar tarixi.

5A 380103- Fuqarolik huquqi; Oila huquqi; Fuqarolik jarayoni; Xalqaro huquq mutaxassisliklar hamda ta’limning vakolatli organi tomonidan aniqlanadigan turdosh yo’nalishlar mutaxassislari bo’yicha ikki yildan kam bo’lmagan muddatda magistratura ta’limni davom ettirishi mumkin:

2. 5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bakalavrning tayyorgarlik darajasiga qo’yiladigan talablar

2.1.Bakalavr tayyorgarligiga qo’yiladigan umumiy malakaviy talablar.

Bakalavr:

-  dunyoqarash xaraktyeridagi bilimlar tizimini egallagan bo’lishi kerak; gumanitar va ijtimoiy iqtisodiy fanlar asoslarini, davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlarini bilishi; ijtimoiy muammolar va jarayonlarni mustaqil tahlil eta olishi;

-  O’zbyekiston tarixini bilishi; milliy ma’naviy masalalar va umuminsoniy qadriyatlar bo’yicha o’z nuqtai nazarini bayon eta olishi hamda ilmiy asoslashi, milliy g’oyaga asoslangan faol hayotiy pozisiyaga ega bo’lishi zarur;

-  tabiat va jamiyatda kechayotgan jarayonlar va hodisalar haqida yaxlit tasavvurga ega bo’lishi, tabiat va jamiyat rivoji haqidagi bilimlarni egallashi hamda zamonaviy ilmiy asoslarda hayotda va o’z kasbiy faoliyatida foydalana olishi lozim;

-  insonni insonga, jamiyatga, atrof muhitga bo’lgan munosabatini tartibga soluvchi huquqiy va ahloqiy mye’yorlarni bilishi, ularni kasbiy faoliyatda hisobga ola olishi kerak;

-  axborotni to’plash, saqlash, ishlab chiqish va foydalana olishi; o’z kasbiy faoliyatida mustaqil tarzda asosli bir qarorga kelishi kerak;

-  bakalavriatning tyegishli yo’nalishi bo’yicha raqobatbardosh umumkasbiy tayyorgarlikka ega bo’lishi kerak;

-  yangi bilimlarni mustaqil o’zlashtira olishi, takomillashtirishi va o’z myehnatini ilmiy asosda tashkil etishi lozim;

-  sog’lom turmush tarzi olib borish ilmiy tasavvurga va e’tiqodga ega bo’lishi, jismonan yetuk bo’lish uquvi va malakasini hosil qilishi zarur.

2.2. Umumkasbiy malaka talablari.

Bakalavr:

-nazariyani amaliyotga tadbiq etish bo’yicha: myetod va tyexnologiyalarni o’quv jarayoniga tadbiq etish bo’yicha: an’anaviy va noan’anaviy myetodlar, ilg’or pyedagogik tyexnologiyalarni tanlay olish, o’z fanida myetod va tyexnologiyalarni ijodiy qo’llay olish;

-ilmiy-myetodik ishlarni amalga oshirish bo’yicha: har bir mavzuning ilmiy-nazariy, ilmiy-myetodik, psixologik xususiyatlarini yorita olish, o’qitishning ilmiy asoslarini tahlil qilib borish, myetodik birlashmalarda umumiy o’rta ta’lim, o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmunida fanning o’rnini byelgilay olish va uning ilmiy muammolari bo’yicha pyedagogik o’qishlarda ma’ruzalar o’qish, maktab, akdyemik lisyey va kasb hunar kollyejlarida diffyeryensial ta’limni yo’lga qo’ya olish, o’quv jarayoni bilan bog’liq barcha hujjatlarni yurita olish;

-ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo’yicha: har bir o’quvchining ruhiyati, ma’naviyati, axloqini bilish, yakka tartibda o’quvchilar va guruh bilan ishlay olish, ma’naviy ma’rifiy ishlarni ryejalashtirish, uni tashkil etish myetodikasini egallash, o’quvchilar ongiga milliy istiqlol g’oyasini singdirish, diniy ekstrimizmga qarshi immunityetni yuzaga keltirish myetod va tyexnologiyalarini bilish;

-o’quv jarayonini tashkil etish va boshqarish bo’yicha: dars tiplarini bilish va ularni maqsadga muvofiq tashkil etish, o’quv ryeja va fan dasturi, tyematik ryejani tayyorlay olish, ta’lim muassasasi myetodik birlashmasi ishini ryejalashtirish va rahbarlik qilish, dars jadvali tuzilishini bilish, ta’lim muassasasiga rahbarlik qilish malakasini egallashi lozim;

2.3. Ta’lim dasturlari bo’yicha bilim, malaka va ko’nikmalarga qo’yiladigan talablar

2.3.1. Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar bo’yicha talablar

Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar qismi bo’yicha talablar Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi tasdiqlagan “Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar bloki zaruriy mazmuni va bakalavrlarning tayyorgarlik darajasiga qo’yiladigan talablar” asosida byelgilanadi.

2.3.2. Matyematika, informatika va informasion tyexnologiya fanlari

Matyematik kommunikativ kurs

Bakalavr:

-              olamni bilishda idrok etishning alohida usuli sifatida matyematika, uning tushuncha va tasavvurlari umumiyligi haqida;

-              o’xshashlikning umumiy myezonlari haqida;

-              axborot tyexnologiyalarining jamiyat rivojidagi o’rni va ahamiyati;

-              yangi axborot tyexnologiyalardan ta’lim sohasida foydalanish shakllari haqida tasavvurga ega bo’lishi;

-              pyedagogik dasturlash vositalari;

-              axborot uni saqlash ishlab chiqish va uzatish haqida tasavvurga ega bo’lishi kerak;

-              matnlarni va grafik axborotlarni tayyorlash, tahlil qilish va ishlov byerish, axborot tyexnologiyalarini bilishi va amalda qo’llay olishi;

-              yangi axborot tyexnologiya vositalari bilan ishlash;

-              tarmoq tyexnologiyalari (Intyernyet, elyektron pochta va boshqalar);

-              turli darajadagi dasturlashtirish tilini, ma’lumotlar jamg’armasini, dasturiy ta’minot, dasturlashtirish tyexnologiyasini bilishi va foydalana olishi lozim:

-              axborot tyexnologiyasining dasturiy vositalaridan foydalanib turli xujjatlarni tayyorlash;

-              komp’yutyer grafikasi vositalaridan foydalanishni;

-              pyedagogik dasturlash vositalarini ishlab chiqish ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak.

Tabiiy-ilmiy kurs

Bakalavr:

-              tabiy fanlarning fundamyental tabiatning bilishni tugallanmasligi, uni yanada taraqqiy etishi;

-              tabiatda diskryetlik va doimiylik;

-              tabiatdagi tartiblilik va tartibsizlik orasidagi nisbat haqida ob’yektlar tuzilishining tartibga solinganligi, ularni tartibsizlik xolatiga o’tish va aksincha xolatlar;

-              tabiatning dinamik va statistik qonunlari;

-              tabiy tizimning ob’yektiv tavsifi bo’lgan ehtimollik;

-              tabiatshunoslikning turli bo’limidagi o’lchamlar va o’ziga xoslik;

-              tabiatshunoslikning fundamyental konstantalariga muvofiqlik tamoyili va tabiatni asrash qonunlari;

-              biosfyera va uning evolyusion yo’nalishi;

-              tirik sistyemalar yaxlitligi;

-              organizm va atrof muhitning o’zaro ta’siri, organizmlar jamoasi;

-              tabiatni muhofaza qilishning ekologik tamoyillari;

-              tabiatdan oqilona foydalanish;

-              tabiatshunoslikdagi eng yangi kashfiyotlar, ulardan tyexnik qurilmalar yaratishda foydalanish istiqbollarini bilishi va ulardan foydalana olishi;

-              dyemografik vaziyat;

-              Markaziy Osiyo mamlakatlarning gyeografik joylashishi;

-              O’zbyekistonning jonli o’simlik dunyosi;

-              Yerning tuzilishi va harakatlanishi;

-              O’zbyekistonning «Qizil kitobi»;

-              yosh fiziologiyasi va gigiyenasining asosiy tamoyillari to’g’risidagi tasavvurga ega bo’lishi;

-              bola organizmining yosh xususiyatlari, oganlari va tizimlarning turli vazifalari;

-              shaxsiy gigiyena talablari va normalarini bilishi va amalda qo’llay olishi;

-              atrof muhit va odamni zaharli moddalardan muhofaza qilish;

-              gigiyena talablariga rioya qilish ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak.

2.3.3. Kasbiy fanlar bo’yicha talablar

Bakalavr:

Pedagogik psixologik kurs

-              Ilmiy tadqiqot ob’yektlari va myetodlari;

-              Pedagogika ijtimoiy fan ekanligi;

-              Pedagogika fanining myetodologiyasi;

-              Pedagogikaning jamiyatdagi o’rni haqida tasavvurga ega bo’lishi;

-              Ta’limni insonparvarlashtirish va demokratlashtirish, uning uzviyligi va uzluksizligi;

-  O’zbekiston Respublikasining ta’lim sohasidagi siyosati, kadrlar tayyorlash milliy modyeli;

-  ta’lim prinsiplarini bilishi va ulardan foydalana olishi;

-  ta’lim metodlari, tyexnologiyalari;

-  tarbiyaning mazmuni, prinsiplari;

-  pedagogik qobiliyat turlari;

-  pedagogik mahoratini takomillashtirish shart sharoitlari haqida bilim va malakaga ega bo’lishi kerak;

Nutq madaniyati va notiqlik san’ati

-  o’qituvchining nutq madaniyati;

-  nutq psixikasi;

-  notiqlik san’ati;

-  nutq madaniyatning boshqa tilshunoslik fanlari bilan aloqasi;

-  nutqiy faoliyat to’g’risida tasavvurga ega bo’lishi;

-  nutq madaniyatning nazariy asoslari;

-  nutq madaniyatining kommunikativ byelgilari;

-  nutq madaniyati va stilistik normalar;

-  nutq madaniyati va adabiy til;

-  nutq madaniyatining ta’lim taraqqiyotidagi o’rni;

-  ilmiy tyexnik tyerminologiya;

-  nutq madaniyati takomillashtirish;

-  ifodalarni to’g’ri tuzishi;

-  nutqni mantiqiy, aniq ifodalay olishni bilishi va ulardan foydalana olishi;

-  soxa tyerminlarini bilishi;

-  adabiy tilda sof gaplasha olish;

-  ta’lim jarayonini etiketlariga rioya qilish;

-  notiqlik san’ati ko’nikmalariga ega bo’lishi lozim.

Kasbiy fanlar

-  Ilmiy tadqiqot ob’yektlari va myetodlari;

-  Milliy mafkura ijtimoiy-gumanitar fan ekanligi;

-  insoniyat tarixi g’oyalar tarixidan iborat ekanligi;

-  Milliy mafkuraning jamiyat tarqqiyotidagi o’rni;

-  milliy g’oyaning nyegizlari va asosiy prinsiplari;

-  g’oyalarning ijtimoiy mohiyati;

-  milliy g’oya;

-  umuminsoniy g’oyalar;

-  g’oyaviy bo’shliq;

-  g’oyaviy immunityet haqida tasavvurga ega bo’lishi;

-  globallashuv va milliy ma’naviyat;

-  miliiy qadriyatlar;

-  umuminsoniy qadriyatlar;

-  ilmiy, diniy, falsafiy g’oyalar;

-  mafkuraviy plyuralizm;

-  milliy mafkura tamoyillari;

-              milliy va umumbashariy tamoyillarni bilishi va ularni hayotga qo’llay olishi;

-              mafkuraviy jarayonlar;

-              dunyoning mafkuraviy manzarasi;

-              Markaziy Osiyoda mafkuraviy siyosiy jarayonlar;

-              jamiyatni barqarorlashtirish va dyemokratlashtirish;

-              O’zbyekiston Ryespublikasining siyosati;

-              fuqarolik jamiyati;

-              dyemokratik tamoyillar;

-              Ma’naviy-ruhiy shakllanish haqida bilim va malakaga ega bo’lishi kerak;

Mutaxassislikning tayanch kurslari

Bakalavr:

-              mavjud g’oya va mafkuralarning ijtimoiy ongni shakllantirishdagi o’rni;

-              jamiyatning siyosiy tizimida davlat va huquqning vujudga kelishi, shaklanishi va rivojlanishi haqidagi asosiy nazariyalar;

-              jamiyatning siyosiy tizimda davlat va huquqning o’rni va ahamiyati;

-              jahon va sharq madaniyati;

-              milliy g’oya va ma’naviyat asoslarini O’zbyekiston Ryespublikasida tadbiq etish;

-              jamiyatning ijtimoiy va ma’naviy hayotida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarda milliy g’oyani tadbiq etishning ahamiyati;

-              davlat va huquqning asosiy shakllari va tarixiy myezonlari, O’zbyekiston Ryespublikasida davlat va huquqning paydo bo’lishi va rivojlanish tarixi;

-              ta’lim, din, mafkura ,iqtisod, davlat va huquqning o’zaro munosabati haqida tasavvurga ega bo’lishi;

-              konstitusiyaviy huquq;

-              siyosi va huquqiy ta’limotlarning muhim maktablari;

-              O’zbyekiston Ryespublikasida ijtimoiy munosabatlarni fuqarolik huquqiy jihatdan tartibga solish mazmuni;

-              myehnat, oila, jamiyat, xo’jalik halqaro huquqning sohalari;

-              ma’naviyat nazariyasi va nafosat, ma’naviyat va axloq, ma’naviyat va iqtisod, ma’naviyat va mafkuraviy o’zaro bog’liqlik;

-              qadriyatlar falsafasi;

-              islom dini va madaniyati;

-              yosh avlod tarbiyasida mafkuraning o’rni;

-              madaniy–ma’rifiy ishlarning nazariyasi va amaliyoti;

-              jamiyat iqtisodiy va siyosiy hayotida tub islohotlarning zarurligi va muhimligi;

-              g’oyalar nazariyasi;

-              jahon mafkuraviy ta’limotlar tarixini bilishi va ulardan foydalana olishi;

-              jamiyat qurilishi va rivojlanishining o’zbyek modyeli xususiyatlari;

-              millatlararo munosabatlarning prinsiplari;

-              milliy g’oyaning maqsadlari va ularni hayotga tadbiq etish;

-              amalda huquqiy bilimlardan foydalana olish;

-              qonuniy aktlarni hayotga joriy etish myetodikasi va tyexnikasi;

-              aholini turli qatlamlari o’trasida madaniy-ma’rifiy tadbirlarni o’tkazish;

-              milliy g’oya mavzularida ma’ruzalar bilan chiqish ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak.

2.3.4. Maxsus fanlar bo’yicha talablar.

Bakalavr

-              jamiyat va uning shakllanishi;

-              jamiyatga turli yondashuvlarning mazmuni;

-              jamiyatda barqarorlik va tinchlikni mohiyati;

-              davlat huquq nazariyasi, davlat va huquqning vujudga kelishi, shaklanishi va rivojlanishi haqidagi asosiy nazariyalar haqida tasavvurga ega bo’lishi;

-              milliy g’oya va mafkurani hayotga tdbiq etish jarayonlari;

-              jamiyatda ro’y byerayotgan jarayonlarni tahlil etish;

-              amaliy ishlarda sosiologik tadqiqotlar olib borishni bilishi va ulardan foydalana olishi;

-              jamiyat va uning taraqqiyot qonunlari;

-              o’zbyek adabiyoti tarixi va estyetik prinsiplari;

-              milliy g’oyaning tarixiy ildizlari;

-              inson va jamiyatning falsafiy bilish tizimi;

-              o’quvchilar, talabalar va aholi o’rtasida milliy g’oya va ma’naviyatga doir bilimlarni egallashi, tayyorgarligi bo’yicha sosiologik tadqiqotlar olib borish ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak.

Bakalavr maxsus tayyorgarligiga aniq talablar oliy ta’lim muassasasi tomonidan byelgilanadi. Bunda maxsus kurs bloki mazmunidan kelib chiqiladi

Tanlov fanlari:

Yo’nalish bo’yicha fan, tyexnika va tyexnologiyalarning zamonaviy yutuqlari, kadrlar buyutmachilari talablaridan kelib chiqqan holda tanlov fanlari ruyxati va ularning dasturlari fakul’tyet Ilmiy Kengashi tomonidan byelgilanib, talabalar ularning ichidan qiziqish va moyilliklari mos keladiganlarini tanlab o’qiydilar.

2.3.5. Bitiruv malakaviy ishiga qo’yiladigan talablar

Malakaviy bitiruv ishida bakalavr tugallangan kasbiy topshiriqni yechadi, u fanlarni barcha turlari bo’yicha bilimlarni qo’llashni talab etadi.

Mazkur ishda bakalavr:

-              yechilayotgan topshiriq bo’yicha masalaning mohiyatini bayon etishi va tahlil qilishi kerak;

-   talablarni ifodalashi, topshiriqni yechish talqinlarini ko’rib chiqishi va oqilona yo’lni byelgilashi zarur;

-              oqilona yo’lni nazariy va amaliy yechimini byerishi lozim;

-              topshiriqni yechish natijalari bo’yicha xulosa chiqarish va tavsiyalar byerishi hamda ijtimoiy hayotning tyegishli sohasiga ularni tadbiq etish imkonini byelgilashi shart.

Malakaviy bitiruv ishining mavzulari ta’lim muassasasining chiqaruvchi kafyedrasi tomonidan byelgilanadi, unda buyurtmachi talablari va zamonaviy fan yutuqlari hisobga olishi kerak.

2.3.6. Malakaviy amaliyot talablari

Malakaviy amaliyot:

Bakalavr:

-  siyosat va siyosiy hodisalarni o’rganish uchun ob’yektni tanlay olishi, davlat va jahon hamjamiyatiga yo’nalgan bo’lishi;

-  ijtimoiy-siyosiy muammoni hal qilish stratyegiyasini ishlab chiqa olishi;

-  olingan nazariy bilmlarni qo’llagan holda tyekshirish ob’yektlari ustida ekspyerimyentlar olib borishni bilishi va ulardan foydalana olishi;

-  muayan siyosiy ob’yektlarga olingan nazariy bilimlarni qo’llagan holda komplyeks tavsif byera olishi;

-  rivojlanish qonuniyatlarini tavsiflash uchun mintaqa to’g’risidagi ma’lumotlarga ega bo’lishi.

-  analitik tadqiqotlarni muayan ob’yektlarda – davlatlar, ryegionlar, tashkilotlar, tizimlar v.h.olib bora olishi;

-  statistik ma’lumotlar va ahborotlarni qayta ishlay olishi;

-  olingan tadqiqot natijalarini qayta ishlash uchun zamonaviy komp’yutyer vositalaridan foydalana olish ko’nikmalariga ega bo’lishii kerak;

Pedagogik amaliyot:

Bakalavr:

-  Miliy istiqlo g’oyasi, huquq va ma’naviyat asoslari o’quv kursini o’qitishga doir turli o’qitish usullarini;

-  o’quvchilar bilan muloqotda bo’lishni;

-  ko’rgazmali qurollarni tayyorlay olish;

-  zamonaviy intyeraktiv usullar va O’TUni qo’llay olishni bilish va ulardan foylana olishi;

-  talabalar bilimini baholash usullarini bilishi;

-  ijtimoiy-siyosiy fanlardan o’rta va o’rta maxsus o’quv muassasalarida dars byerish;

-  o’qitishning zamonaviy tyexnik vositalarini qo’llay olish;

-  ko’rgazmali qo’llanmalar tayyorlash;

-  dars jarayonini kuzatish va uni tahlil qila olish;

-  ijtimoiy-siyosiy fanlarni turli pyedagogik stratyegiyalarni qo’llagan holda o’qitish ko’nikmalariga ega bo’lishii kerak;

3. Ta’lim dasturining mazmuni va komponyentlari.

3.1.  5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bo’yicha bakalavrning tayyorgarligining 4 yillik kunduzgi shakli quyidagi vaqt taksimotiga ega:

Nazariy ta’lim va amaliy mashg’ulot, shu jumladan, oraliq va yakuniy attyestasiyalar

135 hafta

Malakaviy amaliyotjumladan

Malakaviy amaliyot

Pyedagogik amaliyot

24 hafta

16 hafta

8 hafta

Malakaviy bitiruv ishi

7 hafta

Davlat attyestasiyasi

2 hafta

Ta’tillar

36 hafta

Jami

204 hafta

3.2. Talabaning haftalik maksimal o’quv yuklamasi 54 soatdir, shundan auditoriyadagi o’quv yuklamasi-32 soatni, mustaqil ish-22 soatni tashkil etadi.

3.3.Joriy, oraliq, yakuniy attyestasiyalarni hisobga olgan holda ta’lim dasturining umumiy hajmi to’rt yillik o’quv davri uchun 9072 soatni tashkil etadi.

3.4.Ta’lim dasturini o’zlashtirish jarayonida fanlarning bir qator masalalari va muammolari mustaqil ta’lim orqali o’rganilishi lozim.

3.5. 5141500–Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari ta’lim yo’nalishi bo’yicha ta’lim dasturining zaruriy mazmuni.

3.5.1. Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar. Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar bloki bo’yicha talablar Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi tasdiqlangan. «Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar bloki zaruriy mazmuni va bakalavrlarning tayyorgarligi darajasiga qo’yiladigan talablari» asosida byelgilanadi.

3.5.2. Matyematik va tabiiy-ilmiy fanlar.

Mayematik kommunikativ kurs

Oliy matyematika

Evklid gyeomyetriyasi-birinchi tabiiy-ilmiy nazariya sifatida; aksiomatik usul; zamonaviy matyematika shakllanishining asosiy bosqichlari; matyematik tafakkurning asosiy byelgilari; matyematik isbotlar; elyemyentlar; ko’plik, munosabat, in’ikos sonlar; kombinatorika; tugallanuvchi va chyeksiz ko’pliklar; ko’plikdagi asosiy tuzilmalar; noevklid gyeomyetriyalari; mikro va makrodunyo gyeomyetriyasi; matyematik tahlilning asosiy g’oyalari; diffyeryensial tyengliklar; qaror qabul qilish to’g’risida masalaning umumiy qo’yilishi; maqsadli faoliyatda matyematik usullar; tasodiflar matyematikasi; nisbiylik nazariyasi elyemyentlari; matyematik statistikaning asosiy tushunchalari; matyematikaning gumanitar fanlardagi roli.

Informatika va axborot tyexnologiyalari:

Axborotlarni yig’ish jarayoni, uzatish, qayta ishlash va to’plash hamda umumiy tavsifnoma, axborotlarni tarqatish jarayonida tyexnik va dasturlash vazifalari.

Tyexnologiya tushunchasi. Axborot tyexnologiyalari, ularning ko’nikmalari va klassifikasiyasi. YAngi axborot tyexnologiyalari va vositalari. Pyedagogik dasturiy vosita. matn va grafik axborotni tayyorlash, tahlil qilish va qayta ishlash tyexnologiyasi. Masofadan o’qitish.

Hozirgi zamon tabiiy fanlar konsyepsiyasi va o’rganish myetodologiyasi. Dunyoning umumilmiy manzarasi. Biosfyera va noosfyera. Tabiiy sikllar. Antropogyen omillar va ularning jonli va jonsiz tabiatiga ta’siri. O’zaro yaqin fanlarning tabiatini o’rganishdagi roli va ahamiyati. Yer va koinot. Gyeologik jarayonlar va ularning jami tabiat vakillariga ta’siri. Modda va enyergiyalar o’zaro almashinuvi qonuniyatlari. Organizmlarning tashqi muhit bilan dialyektik bog’liqligi. Ryeal dunyoning moddiy birligi. Inson tabiatning, dunye evalyusiyasining eng oliy maxsuli sifatida. Umuminsoniy tabiy-ilmiy muammolar va ularni hal qilish yo’llari, ryeal imkoniyatlar va prognoz.

Tabiatshunoslik fanlarining zamonaviy konsyepsiyalari (fizika, biologiya)

Moddiy dunyo va uni o’rganish myetodologiyasi. Dunyoning umumilmiy manzarasi. Biosfyera va noosfyera. Tabiiy sikllar. Antropogyen omillar, ularning jonli va jonsiz tabiyatga ta’siri. Uzoq yaqin fanlarning tabiatni o’rganishdagi roli va ahamiyati.. Yer va koinot. Gyeologik jarayonlar va ularning tabiat tizimiga ta’siri. Modda va enyergiyaning o’zaro almashinuvi qonuniyatlari. Organizmlarning tashqi muhit bilan dialyektik bog’liqligi. Ryeal dunyoning moddiy birligi. Inson-tabiatning, biologik evolyusiyaning oliy mahsuli. Umumbashariy muammolar va ularni hal etishda yoki yumshatishda tabiiy ilmiy fanlarning ryeal imkoniyatlari hamda bashoratlari.

Tabiiy-ilmiy kurs

Ekologiya:

Odam va biosfyera, biosfyeraning tuzilmasi, ekotizimlar, organizm va muhitning o’zaro munosabati, odamning sog’lomligi va ekologiya. Atrof muhitning global muammolari. Tabiatdan foydalanish: tabiiy ryesurslardan oqilona foydalanishning ekologik tamoiyllari va tabiatni muhofaza qilish, tabiatdan foydalanishni iqtisodiy asoslari. Ekologik huquq asoslari va kasbiy ma’suliyat. Atrof-muhit sohasida xalqaro aloqalar.

Dyemografiya asoslari:

«Dyemografiya» atamasining mohiyati, Markaziy Osiyoning chyegaralari, o’lchamlari, gyeografik o’rni, qo’shni mamlakatlar bilan tarixiy yaqinligi, tabiiy dyemografik potyensiali, hozirgi vaqtdagi iqtisodiy-siyosiy holati, dyemografik vaziyat, O’rta Osiyo ryespublikalarining gyeografik xaraktyeristikasi, rivojlanishi muammo va yechimlar.

Yosh davr fiziologiyasi va gigiyena:

Organizmning yosh xususiyatlari va organlar hamda tuzilmalarning turli vazifalari. Organizm yaxlit bir tizim. Odamning o’sishi va rivojlanishi. Organizmning atrof muhit bilan aloqadorligi. Irsiy kasalliklarning gyenyezisi va ularning profilaktika qilish masalalari. Yosh organizmning o’ziga xos xususiyatlari. Ichki syekryesiya byezlarining faoliyati. Garmonlar muhit biostimulyator va ryegulyator sifatida. To’qima, organ va organizmlar vazifalarining hayot faoliyatida nyerv tizimining ahamiyati. Sog’lom turmush tarzi va oilaning shaxs tarbiyasidagi o’rni. Ovqatlanish va boshqa ryejimlarning sog’lom organizmning rivojlanishidagi o’rni. Inson organizmining jismoniy va ruhiy sog’lom bo’lishida gigiyenaning ahamiyati.

3.5.3. Umumkasbiy fanlar.

Psixologik-pyedagogik fanlar

Umumiy pyedagogika.

Pyedagogik nazariyasi va tarixi: pyedagogika fani uning pryedmyeti, myetodlari va ilmiy tadqiqot ob’yekti. «Ta’lim to’g’risida Qonun» va «Kadrlash tayyorlash milliy dasturi». Ta’limning uzviyligi va uzluksizligi. Uzluksiz ta’lim. Pyedagog kadr tavsifnomasi. Pyedagogika fanining tarmoqlari, boshqa fanlar bilan aloqasi. Pyedagogik antropologiya. Shaxs ta’lim va tarbiya. Didaktika – ta’lim nazariyasi. Didaktikaning vazifalari. Ta’limning rivojlanishining yo’nalishlari. Didaktik tamoyillar. O’qitish jarayoni, o’qitishning ta’lim tarbiyaviy va rivojlantiruvchi vazifalari. Ta’limning psixoogik funksiyalari. Ta’lim myetodlari, vositalari va tyexnologiyalari. Talabalarni mustaqil fikrlashga qaratilgan myetod va tyexnologiyalar. O’quv adabiyotlari va ularning turlari. Elyektron o’quv adabiyotlari. Ta’lim turlarining o’ziga xos xususiyatlari. Ta’limni tashkil etish.

Tarbiya nazariyasi.

Tarbiya jarayoni, muhit, sosium, tarbiya prinsiplari, tarbiyaga qo’yiladigan talablar. Tarbiya myetod va tyexonlogiyalari. Milliy tarbiya masalalari. Tarbiya turlari. Tarbiya va milliy g’oya. Tarbiya va ma’naviyat. Oila tarbiyasi. Ta’lim tuzulmasini boshqarish. O’zbyekiston Ryespublikasida ta’lim. Ta&rs

Жойлаштирди: Холиқов Юнус Ортиқович
Кўриб чиқилди: 264

MA’NAVIYAT ASOSLARI VA DINSHUNOSLIK» fani bo’yicha O’QUV-USLUBIY MAJMUA

 

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI

OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

A. NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT  UNIVERSITETI

 

Ro’yxatga olindi:                                         "TASDIQLAYMAN"

                                                                 O’quv ishlari bo’yicha prorektor

№_________________                              N.B.Eshqobilov__________

 

2015 y. «________ »                                        "________ "2015 yil

 

 

«Ma’naviyat asoslari va dinshunoslik»  fani bo’yicha

O’QUV-USLUBIY MAJMUA

 

Bilim sohasi:

100000 - Gumanitar soxa

200000 - Ijtimoiy soha, iqtisodiyot va huquq

500000 - Sogliqni saqlash va ijtimoiy ta’minot

600000 - Hizmat sohasi

 

Ta’lim sohasi:

110000 - Pedagogika

120000 - Gumanitar fanlar

130000 - Matematika

140000 - Tabiiy fanlar

210000 - Sotsiologiya va psixologiya

230000 -Iqtisodiyot

520000 - Ijtimoiy ta’minot

630000 - Atrof – muhit muhofazasi

 

Ta’lim yo’nalishi: Samarqand davlat universitetining Yuristprudensiya yo’nalishidan tashqari  barcha bakalavriyat ta’lim yo’nalishlari uchun

 

 

 

 

 

 

 

Samarqand – 2015

 

 

prof. J.Ya. Yaxshilikov, Mirzaeva M., Allayorova M,  Fakultetlararo «Ma’naviyat asoslari va dinshunoslik»  fani bo’yicha: o’quv – uslubiy majmua  bakalavriat 2-bosqichi talabalari uchun)/ Samarqand 2013, b.

Fakultetlararo «Ma’naviyat asoslari va dinshunoslik» fanidan o’quv – uslubiy majmuasi Samarqand davlat univyersityetining “Milliy g’oya va falsafa” kafyedrasida tayyorlangan. Majmua «Ma’naviyat asoslari va dinshunoslik» fanini o’rganish jarayonida talabaning mustaqil ishlashini ta’minlovchi o’quv-uslubiy matyeriallarni o’z ichiga oladi, hamda  talaba olgan bilimining sifatini doimo nazorat qilishni ta’minlaydi.

         Ushbu o’quv - uslubiy majmua barcha yo’nalishlar o’quv ryejasiga kiritilgan bo’lib, falsafiy bilim oluvchi va qiziquvchilarga mo’ljallangan.

                                   Loyiha g’oyasining muallifi

Falsafa fanlari doktori, profyessor  Yaxshilikov J.YA.

                                  

 

Taqrizchilar

Falsafa fanlari nomzodi, dotsent Doliev S .

Falsafa fanlari nomzodi, dotsyent Rejipov R.

 

 

 

 

Muallifdan

Mustaqillik yillarida ma’naviyatning mohiyati va dunyoqarashni yangicha tushunish ehtiyoji yuzaga keldi. «Ma’naviyat asoslari va dinshunoslik» fani  barcha bakalavr ta’lim o’quv rejasiga kiritilgan bo’lib 60 soatga mo’ljallangan o’quv dasturi asosida tayyorlangan. «Ma’naviyat asoslari va dinshunoslik»  fani yangicha falsafiy dunyoqarashni kelib chiqishi va turli falsafiy ta’limotni hamda jamiyat hayotida tutgan o’rnini ilmiy jihatdan o’rganuvchi fandir. 

 

 

 

 

 

 

 

                                                 MUNDARIJA

Mundarija…………………………………………………………….……

Fan annotatsiyasi…………………………………………………….……

Mualliflar haqida ma’lumot………………………………………………

DTS……………………………………………………………………

O’quv reja………………………………………………………………

Ishchi o’quv reja………………………………………………………….

O’quv dasturi………………………………………………………….….

Ishchi o’quv dasturi………………………………………………………

Kalendar tematik reja...................................................................................

Ta’lim texnologiyasi:

Mashg’ulotlarning pedagogik texnologiyasi……………………..…….

Mashg’ulotlarning texnologik xaritasi……………………………..…

Nazorat materiallari:

Topshiriqlar mazmuni…………………………………………………

ON.YaN uchun testlar…………………………………………………

Yozma va og’zaki nazoratlar savollari (variantlar)………………..…

O’quv materiallari:

Ma’ruza matni……………………………………………………….…

Masala va mashqlar to’plami……………………………………….…

Amaliyot (seminar va labaratoriya) mashg’ulotlarining ishlanmalari, ularni o’tkazish  va qo’llash bo’yicha uslubiy tavsiyalar…………………..……

Tarqatma materiallar:

Referat mavzulari………………………………………………..….….

Adabiyotlar ro’yxati………………………………………………..…

Xorijiy manbalar………………………………………………….……

Baholash mezonlari………………………………………………….…

Mustaqil ish mavzulari va ularni bajarish bo’yicha uslubiy tavsiyalar…………………………………………………………….…

Glossariy…………………………………………………………….…

Ilova………………………………………………………………………………

Ishchi o’quv rejada ko’rsatilgan darsliklar, o’quv qo’llanmalar…………………………………………………………….……….

Uslubiy qo’llanmalar va ko’rsatmalar…………………………………………………………….……….

Elektron darsliklar va boshqa elektron o’quv materiallari…………………………………………………………..…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

FANNING ANNOTASIYaSI

 

 

    Uslubiy majmuada «Ma’naviyat asoslari va dinshunoslik» fanini o’qitish bo’yicha ta’lim texnologiyalari, ularni qo’llash bo’yicha uslubiy tavsiyalar bayon etilgan. Ushbu tavsiyalar didaktik tamoyillar, ma’ruza va seminar mashg’ulotlari texnologiyalarini ishlab chiqish usul va vositalari, ularning muhim belgilaridan iborat ta’limni texnologiyalash qoidalarini hisobga olgan holda loyihalashtirilgan.

         Biz bilamizki ma’naviyat va din inson ruhiy kamolotining muhim mezonlaridan biri bulib, u millat abadiyligini va mamlakat taraqqiyotini ta’minlashdagi ustuvor omil hisoblanadi.

Ushbu uslubiy majmua «Ma’naviyat asoslari va dinshunoslik» fanini o’qitishda SamDU professor-o’qituvchilari uchun mo’ljallangan va unda insoniyat va jamiyatlar rivojida milliy va umumbashariy ma’naviy meros va boyliklarning yuqori ahamiyati haqida tasavvurlar, ma’naviyat asoslari va dinshunoslikning predmeti, tushunchalari, tarkibiy qismlari, ma’naviyatning iqtisod, siyosat, huquq va hokimiyatdagi o’rni, ma’naviyat va dinning jamiyat taraqqiyotida tutgan o’rni, milliy-ma’naviy tiklanish, uning milliy mustaqillikni mustahkamlash va milliy taraqqiyotdagi ahamiyati, globallashuv jarayonlari va ma’naviy tahdidlar, ma’naviyatdagi milliy va umuminsoniy jihatlar, ma’naviyat va dinning tarixiy, ilmiy-nazariy va amaliy zaminlari, inson ma’naviyati shakllanganligining asosiy mezonlari keng yoritilgan

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Mualliflar xakida ma’lumot

 

 

F.f.d. professor, Yaxshilikov J. - SamDU, «Milliy g’oya va falsafa» kafedrasi mudiri

 

F.f.n. dotsent, Mirzaeva M.K.– SamDU, «Milliy g’oya va falsafa» kafedrasi dotsent

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Davlat ta’lim standarti

5111600-Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari ta’lim yo’nalishining umumiy tavsifi

1.1.    Yo’nalish – O’zbyekiston Ryespublikasi uzluksiz Davlat ta’lim standartlari, Oliy ta’limning Davlat ta’lim standarti Oliy ta’lim yo’nalishlari va mutaxassisliklari klassifikatoriga kiritilgan.

1.2.    Ta’limning kunduzgi o’qish shakli muddati – 4 yil.

Akadyemik daraja-«Bakalavr».

1.3. Bakalavr:

  • kasblar va lavozimlar milliy tasniflariga muvofiq oliy ma’lumotli shaxs egallashi lozim bo’lgan lavozimlarga ta’limning yo’nalishi bo’yicha mustaqil faoliyat ko’rsatishga;
  • ushbu ta’lim yo’nalishi hamda turdosh ta’lim yo’nalishlarining tyegishli magistratura mutaxassisliklari bo’yicha oliy ta’lim olishni davom ettirishga;
  • qayta tayyorlash va malaka oshirish tizimida qo’shimcha kasbiy ta’lim olishga tayyorlangan bo’lishi kerak.

1.4.      5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari ta’lim yo’nalishi bo’yicha bakalavr kasbiy faoliyat sohalari va ob’yektlarining tavsifi.

1.4.1.   Yo’nalishning fan va ta’lim sohasidagi o’rni.

5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari umumiy o’rta ta’lim maktablari, akadyemik– lisyey va kasb hunar kollyejlari uchun milliy istiqlol g’oyasi, ma’naviyat va huquqshunoslik bo’yicha o’qituvchi tayyorlash jarayonida foydalaniladigan fanlar, pyedagogik faoliyat vositalari, usullari, myetodlari yig’indisidan iborat bo’lgan ta’lim yo’nalishidir.

1.4.2.   Kasbiy faoliyat ob’yektlari.

5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bo’yicha bakalavrlarning kasbiy faoliyat ob’yektlari: umumta’lim maktablari, akadyemik – lisyeylar, kasb – hunar kollyejlari va maktablardan tashqari ta’lim muassasalari, o’qituvchilar, o’quv tarbiya, o’qitishning pyedagogik tyexnologiyalari va myetodlari jarayonidir.

1.4.3.   Kasbiy faoliyat turlari:

5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bo’yicha bakalavr o’z psixologik-pyedagogik, umukasbiy va ixtisoslik tayyorlarligiga muvofiq quyidagi kasbga oid faoliyat turlari bajarishi mumkin:

  • o’qituvchilik: akadyemik–lisyeylar, kollyej umumta’lim maktablarida milliy istiqlol g’oyasi, huquq va ma’naviyat asoslari o’qituvchisi;
  • tarbiyachilik: ma’naviy va ma’rifiy ishlar tashkilotchisi, maktabdan tashqari muassasalarda faoliyat;
  • o’quv–myetodik: ushbu yo’nalishlar bo’yicha ta’limni amalga oshiruvchi vazifalar, uning tarmoq boshqarmalari va muassasalarida myetodist bo’lib ishlash;

1.4.4.   Turdosh kasblarga moslashish imkoniyatlari.

5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bo’yicha bakalavr quyidagi kasbiy faoliyat turlariga moslashuvi mumkin:

  • myetodik: ta’lim tizimida kabinyet mudiri, kafyedra myetodisti.
  • ilmiy – tadqiqot ishlarini bajarish.
  • bolalar muassasalarida huquqshunos;
  • madaniy – oqartuv;
  • o’lkashunoslik.

Bakalavr o’rnatilgan tartiblarda Oliy va o’rta maxsus ta’lim muassasalari, kasb – hunar ta’limi, shuningdyek, malaka oshirish va kadrlarni qayta tayyorlash kurslarida ishlashlari mumkin.

1.5.      Ta’lim olishni davom ettirish imkoniyatlari.

5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bakalavri quyidagi;

5A141501 – Ma’naviyat asoslari

5A141502 – Milliy g’oyaning falsafiy masalalari

5A141503 – Huquq falsafasi

5A380101– Davlat va huquq nazariyasi va tarixi. Siyosiy va huquqiy ta’limotlar tarixi.

5A 380103- Fuqarolik huquqi; Oila huquqi; Fuqarolik jarayoni; Xalqaro huquq mutaxassisliklar hamda ta’limning vakolatli organi tomonidan aniqlanadigan turdosh yo’nalishlar mutaxassislari bo’yicha ikki yildan kam bo’lmagan muddatda magistratura ta’limni davom ettirishi mumkin:

2. 5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bakalavrning tayyorgarlik darajasiga qo’yiladigan talablar

2.1.Bakalavr tayyorgarligiga qo’yiladigan umumiy malakaviy talablar.

Bakalavr:

-  dunyoqarash xaraktyeridagi bilimlar tizimini egallagan bo’lishi kerak; gumanitar va ijtimoiy iqtisodiy fanlar asoslarini, davlat siyosatining ustuvor yo’nalishlarini bilishi; ijtimoiy muammolar va jarayonlarni mustaqil tahlil eta olishi;

-  O’zbyekiston tarixini bilishi; milliy ma’naviy masalalar va umuminsoniy qadriyatlar bo’yicha o’z nuqtai nazarini bayon eta olishi hamda ilmiy asoslashi, milliy g’oyaga asoslangan faol hayotiy pozisiyaga ega bo’lishi zarur;

-  tabiat va jamiyatda kechayotgan jarayonlar va hodisalar haqida yaxlit tasavvurga ega bo’lishi, tabiat va jamiyat rivoji haqidagi bilimlarni egallashi hamda zamonaviy ilmiy asoslarda hayotda va o’z kasbiy faoliyatida foydalana olishi lozim;

-  insonni insonga, jamiyatga, atrof muhitga bo’lgan munosabatini tartibga soluvchi huquqiy va ahloqiy mye’yorlarni bilishi, ularni kasbiy faoliyatda hisobga ola olishi kerak;

-  axborotni to’plash, saqlash, ishlab chiqish va foydalana olishi; o’z kasbiy faoliyatida mustaqil tarzda asosli bir qarorga kelishi kerak;

-  bakalavriatning tyegishli yo’nalishi bo’yicha raqobatbardosh umumkasbiy tayyorgarlikka ega bo’lishi kerak;

-  yangi bilimlarni mustaqil o’zlashtira olishi, takomillashtirishi va o’z myehnatini ilmiy asosda tashkil etishi lozim;

-  sog’lom turmush tarzi olib borish ilmiy tasavvurga va e’tiqodga ega bo’lishi, jismonan yetuk bo’lish uquvi va malakasini hosil qilishi zarur.

2.2. Umumkasbiy malaka talablari.

Bakalavr:

-nazariyani amaliyotga tadbiq etish bo’yicha: myetod va tyexnologiyalarni o’quv jarayoniga tadbiq etish bo’yicha: an’anaviy va noan’anaviy myetodlar, ilg’or pyedagogik tyexnologiyalarni tanlay olish, o’z fanida myetod va tyexnologiyalarni ijodiy qo’llay olish;

-ilmiy-myetodik ishlarni amalga oshirish bo’yicha: har bir mavzuning ilmiy-nazariy, ilmiy-myetodik, psixologik xususiyatlarini yorita olish, o’qitishning ilmiy asoslarini tahlil qilib borish, myetodik birlashmalarda umumiy o’rta ta’lim, o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi mazmunida fanning o’rnini byelgilay olish va uning ilmiy muammolari bo’yicha pyedagogik o’qishlarda ma’ruzalar o’qish, maktab, akdyemik lisyey va kasb hunar kollyejlarida diffyeryensial ta’limni yo’lga qo’ya olish, o’quv jarayoni bilan bog’liq barcha hujjatlarni yurita olish;

-ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo’yicha: har bir o’quvchining ruhiyati, ma’naviyati, axloqini bilish, yakka tartibda o’quvchilar va guruh bilan ishlay olish, ma’naviy ma’rifiy ishlarni ryejalashtirish, uni tashkil etish myetodikasini egallash, o’quvchilar ongiga milliy istiqlol g’oyasini singdirish, diniy ekstrimizmga qarshi immunityetni yuzaga keltirish myetod va tyexnologiyalarini bilish;

-o’quv jarayonini tashkil etish va boshqarish bo’yicha: dars tiplarini bilish va ularni maqsadga muvofiq tashkil etish, o’quv ryeja va fan dasturi, tyematik ryejani tayyorlay olish, ta’lim muassasasi myetodik birlashmasi ishini ryejalashtirish va rahbarlik qilish, dars jadvali tuzilishini bilish, ta’lim muassasasiga rahbarlik qilish malakasini egallashi lozim;

2.3. Ta’lim dasturlari bo’yicha bilim, malaka va ko’nikmalarga qo’yiladigan talablar

2.3.1. Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar bo’yicha talablar

Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar qismi bo’yicha talablar Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi tasdiqlagan “Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar bloki zaruriy mazmuni va bakalavrlarning tayyorgarlik darajasiga qo’yiladigan talablar” asosida byelgilanadi.

2.3.2. Matyematika, informatika va informasion tyexnologiya fanlari

Matyematik kommunikativ kurs

Bakalavr:

-              olamni bilishda idrok etishning alohida usuli sifatida matyematika, uning tushuncha va tasavvurlari umumiyligi haqida;

-              o’xshashlikning umumiy myezonlari haqida;

-              axborot tyexnologiyalarining jamiyat rivojidagi o’rni va ahamiyati;

-              yangi axborot tyexnologiyalardan ta’lim sohasida foydalanish shakllari haqida tasavvurga ega bo’lishi;

-              pyedagogik dasturlash vositalari;

-              axborot uni saqlash ishlab chiqish va uzatish haqida tasavvurga ega bo’lishi kerak;

-              matnlarni va grafik axborotlarni tayyorlash, tahlil qilish va ishlov byerish, axborot tyexnologiyalarini bilishi va amalda qo’llay olishi;

-              yangi axborot tyexnologiya vositalari bilan ishlash;

-              tarmoq tyexnologiyalari (Intyernyet, elyektron pochta va boshqalar);

-              turli darajadagi dasturlashtirish tilini, ma’lumotlar jamg’armasini, dasturiy ta’minot, dasturlashtirish tyexnologiyasini bilishi va foydalana olishi lozim:

-              axborot tyexnologiyasining dasturiy vositalaridan foydalanib turli xujjatlarni tayyorlash;

-              komp’yutyer grafikasi vositalaridan foydalanishni;

-              pyedagogik dasturlash vositalarini ishlab chiqish ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak.

Tabiiy-ilmiy kurs

Bakalavr:

-              tabiy fanlarning fundamyental tabiatning bilishni tugallanmasligi, uni yanada taraqqiy etishi;

-              tabiatda diskryetlik va doimiylik;

-              tabiatdagi tartiblilik va tartibsizlik orasidagi nisbat haqida ob’yektlar tuzilishining tartibga solinganligi, ularni tartibsizlik xolatiga o’tish va aksincha xolatlar;

-              tabiatning dinamik va statistik qonunlari;

-              tabiy tizimning ob’yektiv tavsifi bo’lgan ehtimollik;

-              tabiatshunoslikning turli bo’limidagi o’lchamlar va o’ziga xoslik;

-              tabiatshunoslikning fundamyental konstantalariga muvofiqlik tamoyili va tabiatni asrash qonunlari;

-              biosfyera va uning evolyusion yo’nalishi;

-              tirik sistyemalar yaxlitligi;

-              organizm va atrof muhitning o’zaro ta’siri, organizmlar jamoasi;

-              tabiatni muhofaza qilishning ekologik tamoyillari;

-              tabiatdan oqilona foydalanish;

-              tabiatshunoslikdagi eng yangi kashfiyotlar, ulardan tyexnik qurilmalar yaratishda foydalanish istiqbollarini bilishi va ulardan foydalana olishi;

-              dyemografik vaziyat;

-              Markaziy Osiyo mamlakatlarning gyeografik joylashishi;

-              O’zbyekistonning jonli o’simlik dunyosi;

-              Yerning tuzilishi va harakatlanishi;

-              O’zbyekistonning «Qizil kitobi»;

-              yosh fiziologiyasi va gigiyenasining asosiy tamoyillari to’g’risidagi tasavvurga ega bo’lishi;

-              bola organizmining yosh xususiyatlari, oganlari va tizimlarning turli vazifalari;

-              shaxsiy gigiyena talablari va normalarini bilishi va amalda qo’llay olishi;

-              atrof muhit va odamni zaharli moddalardan muhofaza qilish;

-              gigiyena talablariga rioya qilish ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak.

2.3.3. Kasbiy fanlar bo’yicha talablar

Bakalavr:

Pyedagogik psixologik kurs

-              Ilmiy tadqiqot ob’yektlari va myetodlari;

-              Pyedagogika ijtimoiy fan ekanligi;

-              Pyedagogika fanining myetodologiyasi;

-              Pyedagogikaning jamiyatdagi o’rni haqida tasavvurga ega bo’lishi;

-              Ta’limni insonparvarlashtirish va dyemokratlashtirish, uning uzviyligi va uzluksizligi;

-  O’zbyekiston Ryespublikasining ta’lim sohasidagi siyosati, kadrlar tayyorlash milliy modyeli;

-  ta’lim prinsiplarini bilishi va ulardan foydalana olishi;

-  ta’lim myetodlari, tyexnologiyalari;

-  tarbiyaning mazmuni, prinsiplari;

-  pyedagogik qobiliyat turlari;

-  pyedagogik mahoratini takomillashtirish shart sharoitlari haqida bilim va malakaga ega bo’lishi kerak;

Nutq madaniyati va notiqlik san’ati

-  o’qituvchining nutq madaniyati;

-  nutq psixikasi;

-  notiqlik san’ati;

-  nutq madaniyatning boshqa tilshunoslik fanlari bilan aloqasi;

-  nutqiy faoliyat to’g’risida tasavvurga ega bo’lishi;

-  nutq madaniyatning nazariy asoslari;

-  nutq madaniyatining kommunikativ byelgilari;

-  nutq madaniyati va stilistik normalar;

-  nutq madaniyati va adabiy til;

-  nutq madaniyatining ta’lim taraqqiyotidagi o’rni;

-  ilmiy tyexnik tyerminologiya;

-  nutq madaniyati takomillashtirish;

-  ifodalarni to’g’ri tuzishi;

-  nutqni mantiqiy, aniq ifodalay olishni bilishi va ulardan foydalana olishi;

-  soxa tyerminlarini bilishi;

-  adabiy tilda sof gaplasha olish;

-  ta’lim jarayonini etiketlariga rioya qilish;

-  notiqlik san’ati ko’nikmalariga ega bo’lishi lozim.

Kasbiy fanlar

-  Ilmiy tadqiqot ob’yektlari va myetodlari;

-  Milliy mafkura ijtimoiy-gumanitar fan ekanligi;

-  insoniyat tarixi g’oyalar tarixidan iborat ekanligi;

-  Milliy mafkuraning jamiyat tarqqiyotidagi o’rni;

-  milliy g’oyaning nyegizlari va asosiy prinsiplari;

-  g’oyalarning ijtimoiy mohiyati;

-  milliy g’oya;

-  umuminsoniy g’oyalar;

-  g’oyaviy bo’shliq;

-  g’oyaviy immunityet haqida tasavvurga ega bo’lishi;

-  globallashuv va milliy ma’naviyat;

-  miliiy qadriyatlar;

-  umuminsoniy qadriyatlar;

-  ilmiy, diniy, falsafiy g’oyalar;

-  mafkuraviy plyuralizm;

-  milliy mafkura tamoyillari;

-              milliy va umumbashariy tamoyillarni bilishi va ularni hayotga qo’llay olishi;

-              mafkuraviy jarayonlar;

-              dunyoning mafkuraviy manzarasi;

-              Markaziy Osiyoda mafkuraviy siyosiy jarayonlar;

-              jamiyatni barqarorlashtirish va dyemokratlashtirish;

-              O’zbyekiston Ryespublikasining siyosati;

-              fuqarolik jamiyati;

-              dyemokratik tamoyillar;

-              Ma’naviy-ruhiy shakllanish haqida bilim va malakaga ega bo’lishi kerak;

Mutaxassislikning tayanch kurslari

Bakalavr:

-              mavjud g’oya va mafkuralarning ijtimoiy ongni shakllantirishdagi o’rni;

-              jamiyatning siyosiy tizimida davlat va huquqning vujudga kelishi, shaklanishi va rivojlanishi haqidagi asosiy nazariyalar;

-              jamiyatning siyosiy tizimda davlat va huquqning o’rni va ahamiyati;

-              jahon va sharq madaniyati;

-              milliy g’oya va ma’naviyat asoslarini O’zbyekiston Ryespublikasida tadbiq etish;

-              jamiyatning ijtimoiy va ma’naviy hayotida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarda milliy g’oyani tadbiq etishning ahamiyati;

-              davlat va huquqning asosiy shakllari va tarixiy myezonlari, O’zbyekiston Ryespublikasida davlat va huquqning paydo bo’lishi va rivojlanish tarixi;

-              ta’lim, din, mafkura ,iqtisod, davlat va huquqning o’zaro munosabati haqida tasavvurga ega bo’lishi;

-              konstitusiyaviy huquq;

-              siyosi va huquqiy ta’limotlarning muhim maktablari;

-              O’zbyekiston Ryespublikasida ijtimoiy munosabatlarni fuqarolik huquqiy jihatdan tartibga solish mazmuni;

-              myehnat, oila, jamiyat, xo’jalik halqaro huquqning sohalari;

-              ma’naviyat nazariyasi va nafosat, ma’naviyat va axloq, ma’naviyat va iqtisod, ma’naviyat va mafkuraviy o’zaro bog’liqlik;

-              qadriyatlar falsafasi;

-              islom dini va madaniyati;

-              yosh avlod tarbiyasida mafkuraning o’rni;

-              madaniy–ma’rifiy ishlarning nazariyasi va amaliyoti;

-              jamiyat iqtisodiy va siyosiy hayotida tub islohotlarning zarurligi va muhimligi;

-              g’oyalar nazariyasi;

-              jahon mafkuraviy ta’limotlar tarixini bilishi va ulardan foydalana olishi;

-              jamiyat qurilishi va rivojlanishining o’zbyek modyeli xususiyatlari;

-              millatlararo munosabatlarning prinsiplari;

-              milliy g’oyaning maqsadlari va ularni hayotga tadbiq etish;

-              amalda huquqiy bilimlardan foydalana olish;

-              qonuniy aktlarni hayotga joriy etish myetodikasi va tyexnikasi;

-              aholini turli qatlamlari o’trasida madaniy-ma’rifiy tadbirlarni o’tkazish;

-              milliy g’oya mavzularida ma’ruzalar bilan chiqish ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak.

2.3.4. Maxsus fanlar bo’yicha talablar.

Bakalavr

-              jamiyat va uning shakllanishi;

-              jamiyatga turli yondashuvlarning mazmuni;

-              jamiyatda barqarorlik va tinchlikni mohiyati;

-              davlat huquq nazariyasi, davlat va huquqning vujudga kelishi, shaklanishi va rivojlanishi haqidagi asosiy nazariyalar haqida tasavvurga ega bo’lishi;

-              milliy g’oya va mafkurani hayotga tdbiq etish jarayonlari;

-              jamiyatda ro’y byerayotgan jarayonlarni tahlil etish;

-              amaliy ishlarda sosiologik tadqiqotlar olib borishni bilishi va ulardan foydalana olishi;

-              jamiyat va uning taraqqiyot qonunlari;

-              o’zbyek adabiyoti tarixi va estyetik prinsiplari;

-              milliy g’oyaning tarixiy ildizlari;

-              inson va jamiyatning falsafiy bilish tizimi;

-              o’quvchilar, talabalar va aholi o’rtasida milliy g’oya va ma’naviyatga doir bilimlarni egallashi, tayyorgarligi bo’yicha sosiologik tadqiqotlar olib borish ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak.

Bakalavr maxsus tayyorgarligiga aniq talablar oliy ta’lim muassasasi tomonidan byelgilanadi. Bunda maxsus kurs bloki mazmunidan kelib chiqiladi

Tanlov fanlari:

Yo’nalish bo’yicha fan, tyexnika va tyexnologiyalarning zamonaviy yutuqlari, kadrlar buyutmachilari talablaridan kelib chiqqan holda tanlov fanlari ruyxati va ularning dasturlari fakul’tyet Ilmiy Kengashi tomonidan byelgilanib, talabalar ularning ichidan qiziqish va moyilliklari mos keladiganlarini tanlab o’qiydilar.

2.3.5. Bitiruv malakaviy ishiga qo’yiladigan talablar

Malakaviy bitiruv ishida bakalavr tugallangan kasbiy topshiriqni yechadi, u fanlarni barcha turlari bo’yicha bilimlarni qo’llashni talab etadi.

Mazkur ishda bakalavr:

-              yechilayotgan topshiriq bo’yicha masalaning mohiyatini bayon etishi va tahlil qilishi kerak;

-   talablarni ifodalashi, topshiriqni yechish talqinlarini ko’rib chiqishi va oqilona yo’lni byelgilashi zarur;

-              oqilona yo’lni nazariy va amaliy yechimini byerishi lozim;

-              topshiriqni yechish natijalari bo’yicha xulosa chiqarish va tavsiyalar byerishi hamda ijtimoiy hayotning tyegishli sohasiga ularni tadbiq etish imkonini byelgilashi shart.

Malakaviy bitiruv ishining mavzulari ta’lim muassasasining chiqaruvchi kafyedrasi tomonidan byelgilanadi, unda buyurtmachi talablari va zamonaviy fan yutuqlari hisobga olishi kerak.

2.3.6. Malakaviy amaliyot talablari

Malakaviy amaliyot:

Bakalavr:

-  siyosat va siyosiy hodisalarni o’rganish uchun ob’yektni tanlay olishi, davlat va jahon hamjamiyatiga yo’nalgan bo’lishi;

-  ijtimoiy-siyosiy muammoni hal qilish stratyegiyasini ishlab chiqa olishi;

-  olingan nazariy bilmlarni qo’llagan holda tyekshirish ob’yektlari ustida ekspyerimyentlar olib borishni bilishi va ulardan foydalana olishi;

-  muayan siyosiy ob’yektlarga olingan nazariy bilimlarni qo’llagan holda komplyeks tavsif byera olishi;

-  rivojlanish qonuniyatlarini tavsiflash uchun mintaqa to’g’risidagi ma’lumotlarga ega bo’lishi.

-  analitik tadqiqotlarni muayan ob’yektlarda – davlatlar, ryegionlar, tashkilotlar, tizimlar v.h.olib bora olishi;

-  statistik ma’lumotlar va ahborotlarni qayta ishlay olishi;

-  olingan tadqiqot natijalarini qayta ishlash uchun zamonaviy komp’yutyer vositalaridan foydalana olish ko’nikmalariga ega bo’lishii kerak;

Pyedagogik amaliyot:

Bakalavr:

-  Miliy istiqlo g’oyasi, huquq va ma’naviyat asoslari o’quv kursini o’qitishga doir turli o’qitish usullarini;

-  o’quvchilar bilan muloqotda bo’lishni;

-  ko’rgazmali qurollarni tayyorlay olish;

-  zamonaviy intyeraktiv usullar va O’TUni qo’llay olishni bilish va ulardan foylana olishi;

-  talabalar bilimini baholash usullarini bilishi;

-  ijtimoiy-siyosiy fanlardan o’rta va o’rta maxsus o’quv muassasalarida dars byerish;

-  o’qitishning zamonaviy tyexnik vositalarini qo’llay olish;

-  ko’rgazmali qo’llanmalar tayyorlash;

-  dars jarayonini kuzatish va uni tahlil qila olish;

-  ijtimoiy-siyosiy fanlarni turli pyedagogik stratyegiyalarni qo’llagan holda o’qitish ko’nikmalariga ega bo’lishii kerak;

3. Ta’lim dasturining mazmuni va komponyentlari.

3.1.  5141500 - Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari yo’nalishi bo’yicha bakalavrning tayyorgarligining 4 yillik kunduzgi shakli quyidagi vaqt taksimotiga ega:

Nazariy ta’lim va amaliy mashg’ulot, shu jumladan, oraliq va yakuniy attyestasiyalar

135 hafta

Malakaviy amaliyotjumladan

Malakaviy amaliyot

Pyedagogik amaliyot

24 hafta

16 hafta

8 hafta

Malakaviy bitiruv ishi

7 hafta

Davlat attyestasiyasi

2 hafta

Ta’tillar

36 hafta

Jami

204 hafta

3.2. Talabaning haftalik maksimal o’quv yuklamasi 54 soatdir, shundan auditoriyadagi o’quv yuklamasi-32 soatni, mustaqil ish-22 soatni tashkil etadi.

3.3.Joriy, oraliq, yakuniy attyestasiyalarni hisobga olgan holda ta’lim dasturining umumiy hajmi to’rt yillik o’quv davri uchun 9072 soatni tashkil etadi.

3.4.Ta’lim dasturini o’zlashtirish jarayonida fanlarning bir qator masalalari va muammolari mustaqil ta’lim orqali o’rganilishi lozim.

3.5. 5141500–Milliy g’oya, huquq va ma’naviyat asoslari ta’lim yo’nalishi bo’yicha ta’lim dasturining zaruriy mazmuni.

3.5.1. Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar. Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar bloki bo’yicha talablar Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi tasdiqlangan. «Gumanitar va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar bloki zaruriy mazmuni va bakalavrlarning tayyorgarligi darajasiga qo’yiladigan talablari» asosida byelgilanadi.

3.5.2. Matyematik va tabiiy-ilmiy fanlar.

Matyematik kommunikativ kurs

Oliy matyematika

Evklid gyeomyetriyasi-birinchi tabiiy-ilmiy nazariya sifatida; aksiomatik usul; zamonaviy matyematika shakllanishining asosiy bosqichlari; matyematik tafakkurning asosiy byelgilari; matyematik isbotlar; elyemyentlar; ko’plik, munosabat, in’ikos sonlar; kombinatorika; tugallanuvchi va chyeksiz ko’pliklar; ko’plikdagi asosiy tuzilmalar; noevklid gyeomyetriyalari; mikro va makrodunyo gyeomyetriyasi; matyematik tahlilning asosiy g’oyalari; diffyeryensial tyengliklar; qaror qabul qilish to’g’risida masalaning umumiy qo’yilishi; maqsadli faoliyatda matyematik usullar; tasodiflar matyematikasi; nisbiylik nazariyasi elyemyentlari; matyematik statistikaning asosiy tushunchalari; matyematikaning gumanitar fanlardagi roli.

Informatika va axborot tyexnologiyalari:

Axborotlarni yig’ish jarayoni, uzatish, qayta ishlash va to’plash hamda umumiy tavsifnoma, axborotlarni tarqatish jarayonida tyexnik va dasturlash vazifalari.

Tyexnologiya tushunchasi. Axborot tyexnologiyalari, ularning ko’nikmalari va klassifikasiyasi. YAngi axborot tyexnologiyalari va vositalari. Pyedagogik dasturiy vosita. matn va grafik axborotni tayyorlash, tahlil qilish va qayta ishlash tyexnologiyasi. Masofadan o’qitish.

Hozirgi zamon tabiiy fanlar konsyepsiyasi va o’rganish myetodologiyasi. Dunyoning umumilmiy manzarasi. Biosfyera va noosfyera. Tabiiy sikllar. Antropogyen omillar va ularning jonli va jonsiz tabiatiga ta’siri. O’zaro yaqin fanlarning tabiatini o’rganishdagi roli va ahamiyati. Yer va koinot. Gyeologik jarayonlar va ularning jami tabiat vakillariga ta’siri. Modda va enyergiyalar o’zaro almashinuvi qonuniyatlari. Organizmlarning tashqi muhit bilan dialyektik bog’liqligi. Ryeal dunyoning moddiy birligi. Inson tabiatning, dunye evalyusiyasining eng oliy maxsuli sifatida. Umuminsoniy tabiy-ilmiy muammolar va ularni hal qilish yo’llari, ryeal imkoniyatlar va prognoz.

Tabiatshunoslik fanlarining zamonaviy konsyepsiyalari (fizika, biologiya)

Moddiy dunyo va uni o’rganish myetodologiyasi. Dunyoning umumilmiy manzarasi. Biosfyera va noosfyera. Tabiiy sikllar. Antropogyen omillar, ularning jonli va jonsiz tabiyatga ta’siri. Uzoq yaqin fanlarning tabiatni o’rganishdagi roli va ahamiyati.. Yer va koinot. Gyeologik jarayonlar va ularning tabiat tizimiga ta’siri. Modda va enyergiyaning o’zaro almashinuvi qonuniyatlari. Organizmlarning tashqi muhit bilan dialyektik bog’liqligi. Ryeal dunyoning moddiy birligi. Inson-tabiatning, biologik evolyusiyaning oliy mahsuli. Umumbashariy muammolar va ularni hal etishda yoki yumshatishda tabiiy ilmiy fanlarning ryeal imkoniyatlari hamda bashoratlari.

Tabiiy-ilmiy kurs

Ekologiya:

Odam va biosfyera, biosfyeraning tuzilmasi, ekotizimlar, organizm va muhitning o’zaro munosabati, odamning sog’lomligi va ekologiya. Atrof muhitning global muammolari. Tabiatdan foydalanish: tabiiy ryesurslardan oqilona foydalanishning ekologik tamoiyllari va tabiatni muhofaza qilish, tabiatdan foydalanishni iqtisodiy asoslari. Ekologik huquq asoslari va kasbiy ma’suliyat. Atrof-muhit sohasida xalqaro aloqalar.

Dyemografiya asoslari:

«Dyemografiya» atamasining mohiyati, Markaziy Osiyoning chyegaralari, o’lchamlari, gyeografik o’rni, qo’shni mamlakatlar bilan tarixiy yaqinligi, tabiiy dyemografik potyensiali, hozirgi vaqtdagi iqtisodiy-siyosiy holati, dyemografik vaziyat, O’rta Osiyo ryespublikalarining gyeografik xaraktyeristikasi, rivojlanishi muammo va yechimlar.

YOsh davr fiziologiyasi va gigiyena:

Organizmning yosh xususiyatlari va organlar hamda tuzilmalarning turli vazifalari. Organizm yaxlit bir tizim. Odamning o’sishi va rivojlanishi. Organizmning atrof muhit bilan aloqadorligi. Irsiy kasalliklarning gyenyezisi va ularning profilaktika qilish masalalari. YOsh organizmning o’ziga xos xususiyatlari. Ichki syekryesiya byezlarining faoliyati. Garmonlar muhit biostimulyator va ryegulyator sifatida. To’qima, organ va organizmlar vazifalarining hayot faoliyatida nyerv tizimining ahamiyati. Sog’lom turmush tarzi va oilaning shaxs tarbiyasidagi o’rni. Ovqatlanish va boshqa ryejimlarning sog’lom organizmning rivojlanishidagi o’rni. Inson organizmining jismoniy va ruhiy sog’lom bo’lishida gigiyenaning ahamiyati.

3.5.3. Umumkasbiy fanlar.

Psixologik-pyedagogik fanlar

Umumiy pyedagogika.

Pyedagogik nazariyasi va tarixi: pyedagogika fani uning pryedmyeti, myetodlari va ilmiy tadqiqot ob’yekti. «Ta’lim to’g’risida Qonun» va «Kadrlash tayyorlash milliy dasturi». Ta’limning uzviyligi va uzluksizligi. Uzluksiz ta’lim. Pyedagog kadr tavsifnomasi. Pyedagogika fanining tarmoqlari, boshqa fanlar bilan aloqasi. Pyedagogik antropologiya. SHaxs ta’lim va tarbiya. Didaktika – ta’lim nazariyasi. Didaktikaning vazifalari. Ta’limning rivojlanishining yo’nalishlari. Didaktik tamoyillar. O’qitish jarayoni, o’qitishning ta’lim tarbiyaviy va rivojlantiruvchi vazifalari. Ta’limning psixoogik funksiyalari. Ta’lim myetodlari, vositalari va tyexnologiyalari. Talabalarni mustaqil fikrlashga qaratilgan myetod va tyexnologiyalar. O’quv adabiyotlari va ularning turlari. Elyektron o’quv adabiyotlari. Ta’lim turlarining o’ziga xos xususiyatlari. Ta’limni tashkil etish.

Tarbiya nazariyasi.

Tarbiya jarayoni, muhit, sosium, tarbiya prinsiplari, tarbiyaga qo’yiladigan talablar. Tarbiya myetod va tyexonlogiyalari. Milliy tarbiya masalalari. Tarbiya turlari. Tarbiya va milliy g’oya. Tarbiya va ma’naviyat. Oila tarbiyasi. Ta’lim tuzulmasini boshqarish. O’zbyekiston Ryespublikasida ta’lim. Ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy prinsiplari. Ta’lim muassasasi, uni boshqarish. Boshqaruvda vasiylik va homiylik masalalari. Maxsus pyedagogika, uning maqsad va vazifalari.

Pyedagogika tarixi.

Ta’lim, tarbiya va ta’lim muassasasi to’g’risidagi g’oyaning paydo bo’lishi. Eng qadimgi, o’rta, yangi va eng yangidavrlarda tarbiya, maktab va pyedagogik fikrlash taraqqiyoti. Islom madaniyati va tarbiya. O’zbyek adabiyoti tarixi va tarbiya. O’zbyekistonda maktab, maorif, ta’lim va tarbiyaning rivojlanishi. Mustaqillik davrida ta’lim va tarbiya. Jahonning rivojlangan mamlakatlarida pyedagogik fikrlash xususiyatlari.

Pyedagogik tyexnologiyalar:

Pyedagogik tyexnalogi tushunchasi va tarixi. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» va pyedagogik tyexnalogiya tushunchasi va o’quv jarayoni, o’quv muassasalarida o’quv jarayonini tashkil etishning yangi myetod va formalariga qo’yiladigan talablar. O’zbyekiston Ryespublikasida ta’limning rivojlanishi va kadrlar tayyorlashning milliy dasturi. Pyedagogik tyexnalogiyalarga ilmiy-nazariy yondashuv. Pyedagogik tyexnalogiyalarning YUNYeSKO e’tirof etgan tasnifi. Pyedagogik tyexnalogiyaning asosiy sifatlari, klassifikasiyasi va ilmiy asoslari.

Pyedagogik mahorat:

Pyedagogik mahorat va pyedagogik tyexnalogiya, pyedagogik mahoratning nazariy asoslari. O’quv va tarbiyaning jarayonida pyedagog mahorati. Pyedagog myehnatini tashkil etishning ilmiy asoslari. Pyedagogik tajriba ortirish tizimi, tadqiqot myetodlari, hozirgi ta’lim muassasalarida ilg’or pyedagogik g’oyalar tajribalarining taraqqiyoti va uni hayotga tadbiq etish yo’llari. Pyedagogik mahorat taraqqiyot tarixi. Mustaqil malaka oshirilishi va o’z-o’zini nazorat qilish. O’quv tarbiya jarayonida, pyedagogik muloqot mahorati, pyedagogik tajriba va uni tadbiq etish, pyedagog faoliyatida sharqona muomala madaniyati asoslari.

Umumiy psixologiya:

Umumiy psixologiya. Umumiy psixologiyaning ob’yekti, vazifalari. Psixologiya ijtimoiy fan sifatida. Psixika haqidagi tushuncha, psixikaning oryeintirovka qiluvchanlik vazifasi. Bosh miya va psixika. Psixika va ong. Psixologiya va falsafa. SHarq mutafakkirlarining psixologik qarashlari. Psixika va ongni tashkil qilish prinsiplari. Hozirgi zamon psixologiyasining tuzilmasi va uning prinsiplari. Psixologiyaning sohalari. Faoliyatning psixologik tahlili. Motivlar va faoliyat. Psixika taraqqiyoti. motivasiya va emosiya psixologiyasi. Motivasiya sohalarning umumiy tuzilmasi. Iroda psixologiyasi. SHaxs psixologyasi va nutq. Diqqat va uning turlari. Syezgi va idrok. Xotira va xayol. Tafakkur. Muammoli vaziyat va uni hal qilish. Tyempyeramyent, uning o’ziga xos xususiyatlari.

YOsh va pyedagogik psixologiya. YOsh pyedagogik psixologiyaning pryedmyeti, uning rivojlanish tarixi, SHarq mutafakkirlarining qarashlari. YOsh psixologiyasini o’rganish myetodlari. Ta’lim mazmuni va psixik taraqqiyot. YOshning umumiy xaraktyerisitikasi. YOsh taraqqiyotning davrlashtirish. Maktabgacha yosh davr xaraktyerisikasi. Kichik maktab yoshi psixologiyasi. O’spirin psixologiyasi. Ta’limni va bilimlarni o’zlashtirishni boshqarish psixologiyasi. Ta’limni va bilimlarni o’zlashtirishni boshqarish psixologiyasi. Ta’lim va aqliy taraqqiyot. Tarbiya myetodlari va shakllari. Bo’lg’usi o’qituvchi shaxs sifatlari. Pyedagogik qobiliyat: nazariya va amaliyot.

Nutq madaniyati va notiqlik san’ati

Notiqlik san’ati fanining tadqiqot doirasi, maqsadi va vazifalari, Notiqlik san’atining tabiiy, ijtimoiy gumanitar fanlar bilan aloqadorligi, qadimgi dunyo notiqlik san’atining paydo bo’lishi. Qadimgi YUnonda nutq madaniyatining nazariyalarini ishlab chiqilishi. Buyuk mutafakkir notiqlar xususida. Musulmon sharqi mutafakkirlarining diniy-hadisiy yo’nalish, Mashshoiyyunlik, Tasavvufiy yo’nalishga doir qarashlari, O’rta asrlar musulmon sharqi mutafakkirlarining notiqlik san’ati hususidagi ta’limotlar Notiqlik san’atining hususiyatlari va turlari, Og’zaki va yozma nutq madaniyati Notiqlik mazmuni va tuzilishi Notiqlik san’atining uslublari, so’z va harakat birligi Notiqning ko’rinishi, tana harakatlari, nutqida ko’rgazmadan foydalanish. Notiqlik san’atining axloqiy tamoyillari.

Kasbiy fanlar

Falsafa tarixi

Falsafa tarixi: Qadimgi Misr va Bobilda dunyo haqidagi ilmiy tasavvurlarning paydo bo’lishi. Qadimgi xitoyda falsafiy fikrlarning yuzaga kelishi. Qadimgi Hindistonda falsafaning shakllanishi va rvojlanishi. Antik davr falsafasi. Ioniya falsafasi, Italiya falsafasi, Elyey falsafiy maktabi. Eramizdan avvalgi V asrda naturfalsafaning rivoji. Sofistlar maktabi. Platon, Aristotyel’ ta’limotlari, epikurchilik. Stoiklar, skeptisizm, nyeoplatonchilik. Markaziy Osiyo falsafasi tarixi. Moniy va buddaviylik ta’limoti. Islom falsafasi. O’rta asrlar, Uyg’onish davri va YAngi davr falsafasi. Eng yangi davr G’arb va SHarq falsafasi.

Konstitusiyaviy huquq.Konstitusiyaviy huquq O’zbyekiston Ryespublikasi Konstitusiyasi davlat huquqining asosi. O’zbyekiston Ryespublikasi Konstitusiyasining vujudga kelishi, tuzilishi, mohiyati, konstitusiyaning asosiy prinsiplari, inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari. Saylov huquqi va tizimi. Parlamyent, davlat boshlig’i, xukumat va sud hokimiyatining maqomi, ularning o’zaro munosabatlari, davlat boshlig’i va parlamyentning, pralamyent va xukumatning o’zaro munosabati, xokimiyatning bo’linish prinsiplari: qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud xokimiyatlari.

Jahon siyosiy mafkuralari tarixi.

Jahon siyosiy mafkuralari – kishilik jamiyati tarixi, insoniyat ma’naviy madaniyatining muhim tarkibiy qismi. Sobiq sho’ro davrida, kommunistik mafkuraviy yakkahokimlik sharoitlarida siyosiy ta’limotlar va mafkuralar tarixiga biryoqlama, noxolis munosabat. Siyosiy mafkuralar tarixini ilmiy-ob’yektivlik asosida o’rganishga yo’l qo’yilmaganligi va buning ma’naviy hayotga salbiy ta’siri. «Siyosat», «g’oya», «mafkura», va «tarix» katyegoriyalari. Ularning mazmun-mohiyati, o’zaro aloqadorligi va farqli jihatlari.

Jahon siyosiy mafkuralari tarixi o’quv fanining ijtimoiy-gumanitar fanlar tizimida tutgan o’rni, uning intyegrativ xususiyatlari va boshqa fanlar, xususan, tarix, falsafa, siyosatshunoslik, sosiologiya va huquqshunoslik fanlari bilan uzar o aloqadorligi. Mazkur o’quv fanining tadqiqot ob’yekti, pryedmyeti va myetodologik tamoyillari.

O’zbyekiston mustaqilligi sharoitida jahon siyosiy mafkuralari tarixini o’rganish zaruriyati. Istiqlol va mafkura, fuqaro va siyosat, siyosiy nazariya va ijtimoiy amaliyot muammolari yechimi jarayonida jahon siyosiy mafkuralari tarixi fanining ilmiy, amaliy va ijtimoiy ahamiyati.

Mantiq:

Umumiy mantiq.

Mantiq fanining pryedmyeti va vazifalari. Mantiq fanining fikrlash madaniyatini o’stirishdagi ahamiyati. Bilish jarayonining mohiyati. Hissiy bilish va mantiqiy tafakkur. Tafakkurning asosiy byelgilari. Tafakkurning bilishda tutgan o’rni va ahamiyati. Ilmiy nazariyaning shakllanishi mantiqiy shakllari. Ilmiy nazariyaning rivojlanishining mantiqiy shakllari. Nazariy bilimlarni fal’sifikasiya qilishning mantiqiy mazmuni va dialyektik tabiati.Tafakkur — mantiq fanining o’rganish ob’yekti. Bilish jarayonining mohiyati. Hissiy bilish va mantiqiy tafakkur. Tafakkurning asosiy byelgilari. Tafakkurning bilishda tutgan o’rni va ahamiyati.;

Dialyektik mantiq

Dialyektiq mantiq pryedmyeti va vazifasi.    dialyektika tafakkurning mantiqiy shakllari va qonunlarini. I. Kantning transsyendyental mantig’i, unda bilish jarayoni dialyektikasining talqin qilinishi. Gyegyel- dialyektik mantiqi xususiyatlari. Dialyektik myetodning strukturasi. Abstraktlilikdan konkryetlilikka qarab borish prinsipi. Tarixiylik va mantiqiylikning birligi prinsipi. Tafakkurning katyegorial strukturasi. Mulohazalarning dialyektik tabiati. Xulosaviy bilim olish dialyektikasi.

Formal mantiq to’g’ri tafakkur shakllari va qonunlarini o’rganuvchi fan sifatida. Tafakkur shakli (strukturasi) tushunchasi. Tafakkurning shakllari: tushuncha, hukm (mulohaza), xulosa chiqarish. Tafakkur qonuni tushunchasi. Tafakkur qonunlari to’g’ri fikr yuritishning prinsiplari sifatida. Fikrning chinligi va shakl ' jihatidan to’g’ri qurilishi.

Mantiq tarixi.

Mantiq tarixi fanining pryedmyeti va vazifalari. Jayn maktabi vakillarining tushuncha va mulohazalar to’g’risidagi ta’limoti. Buddizm mantiqiy ta’limoti. N’yaya maktabining xulosa chiqarish va isbotlashga oid ta’limoti. Dignaganing mantiqiy ta’limoti. Dxarmakirtining xulosa chiqarish to’g’risidagi ta’limoti.            Aristotyelning mantiqiy ta’limoti. Stoya maktabi vakillarining mantiqiy ta’limoti.Forobiy, Abdulloh Xorazmiy, Byeruniy, Ibn Sinoning ilmiy myerosida mantiq masa

Жойлаштирди: Холиқов Юнус Ортиқович
Кўриб чиқилди: 794

КИМ ЭДИГУ КИМ БЎЛДИК?

Жойлаштирди: Холиқов Юнус Ортиқович
Кўриб чиқилди: 66
Video darsliklar: