FOYDALI MANBALAR
Вилоятлар
Qisqacha ma'lumot
F.I.SH.:
Холмуратов Икром Окманович
Kafedra va lavozimi:
Тил ва адабиёт таълими, Катта ўқитувчи
Tug'ilgan sanasi:
0000-00-00
Davlat mukofoti va yili:
Yoq, Yoq
Ilmiy unvoni va darajasi:
,
Tugatgan oliygohi, mutaxassiligi va yili: Ўзбекистон миллий университети , ўзбек тили ва адабиёти ўқитувчиси, 1990
Qisqacha ma'lumot:
Maqolalar:

Абдулла Қодирийнинг «Ўтган кунлар» романи образлари, романнинг тарбиявий аҳамияти.

Абдулла Қодирийнинг «Ўтган кунлар» романи               образлари, романнинг тарбиявий аҳамияти.

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 799

Шахс маънавиятини шакллантиришда топонимларнинг аҳамияти (Амударё тумани мисолида)

 Шахс маънавиятини шакллантиришда топонимларнинг аҳамияти     (Амударё тумани мисолида).

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 211

Она тилимиз-муқаддас

Ўзбек тилига Давлат мақоми берилганлигига 26 йил тўлади

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 164

Амударё тумани некронимлари

Некронимлар муқаддас жойлар, муқаддаслаштирилган жойларнинг номлари яъни, қабристон, мозористон кабилар саналади.

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 212

Бухоро топоними хусусида

Тилимизнинглуғатгурухидаатоқлиотлармаълумбирўринэгаллайди. Кишиларнингисмлари, фамилиялар, тахаллуслар, географикномлар, ҳайвонларгаатабқўйилганномларборки, уларатоқлиотларсаналади.

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 171

Ўқитувчи- ўқувчи қалбига йўл топса

Бугунги она тил ва адабиёти фани ўқитувчининг асосий вазифаси ўқувчиларга меҳр бериш орқали, дарс жараёнида она тили ва адабиёт фанидан таълим- тарбия бериш, ўқувчиларни халқ оғзаки ижодиётига қизиқтириш, адабиётдан баҳра олишга чорлашдан иборат. Шунингдек, ўқувчиларни ижодкорликка ундаш, ўз фикрларини бемалол айта олиш, дарсларни ҳар хил усулларда ташкил этиб, адабий тил қонун -қоидаларини мукаммал эгаллаб олишга йўналтиришдан иборат.

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 206

Таълим тизимини шакллантиришда этнотопонимлар

 Тилимизнинг луғат гурухида атоқли отлар маълум бир ўрин эгаллайди. Кишиларнинг исмлари, фамилиялар, тахаллуслар, географик номлар, ҳайвонларга атаб қўйилган номлар борки, улар атоқли отлар саналади.

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 174

Она тили фанининг фонетика бўлимини ўқитишда интерфаол усулларнинг афзалликлари

Бугун республикамизнинг равнақи, гуллаб-яшнаши ва қудратининг ошишида таълим-тарбия жараёнида ҳар жиҳатдан баркамол инсонларнинг шакллантирилиб тарбияланиши муҳимдир. Ҳозирги иқтисодий ва ижтимоий ҳаётдаги янгиланишлар таълимнинг сифат жиҳатдан янги поғонага кўтарилишини талаб этмоқда. Бу ўринда таълим-тарбия жараёнига янги педагогик технологияларнинг кириб келиши ва қўлланилиши давр талаби билан бевосита боғлиқдир.

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 154

Жанубий Қорақалпоғистон ойконимлари ва уларнинг луғовий асослари хусусида

Инсоният тарихида номлар, хусусан, топонимлар алоҳида аҳамиятга эга. Уларда халқимизнинг миллий, маданий-маърифий қарашлари, табиат ва жамиятга меҳр-муҳаббати, эъзозу эътирофи бир бутун ҳолда мужассамлашган. Мамлакатимизнинг миллий, маънавий, этнографик, ижтимоий, иқтисодий, сиёсий нуқтаи назарлардан қараганда ҳам кўзгу ҳисобланган топонимлар қатлами, шу жумладан, ойконимлар юртимизда ўтмишда яшаган элат, уруғ, қабилаларнинг жойларни аташ билан боғлиқ анъаналари, турмуш тарзи, маънавий мероси, маданий бойликлари тўғрисида маълумот берадиган бебаҳо лисоний манбаа. Сабаби, “...ўзликни англаш, миллий онг ва тафаккурнинг ифодаси, авлодлар ўртасидаги руҳий-маънавий боғлиқлик тил орқали намоён бўлади. Жамики эзгу фазилатлар инсон қалбига, аввало, она алласи, она тилининг бетакрор жозибаси билан сингади. Она тили – бу миллатнинг руҳидир”.[И. Каримов 83].

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 147

Чилпиқ қўрғони- бу бор ҳақиқат

Тарихий жой номлари тарих, этнография, география ва тилшуносликнинг қимматбаҳо ёдгорликлари бўлиб, жамият ва маданият тараққиётининг барча босқичлари ҳақида хилма-хил маълумот ташийди ҳамда аждодларимиз хотирасини сақлашга хизмат қилади.

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 170

Ўқитувчи- болаларга меҳр қўйса

     Гулойим Бекжонова- Амударё туманидаги 11-сонли ўрта мактабда 2001 йилдан буён она тили ва адабиёт фанидан ўқитувчилик қилиб келмоқда. Ўзи ҳам ушбу мактабда таълим олган эди. Ўқитувчилик касбига қизиққанлиги, меҳр қўйганлиги сабабли Гулойимнинг орзулари уни Ажиниёз номидаги Нукус Давлат педагогика институтининг «Ўзбек филология» факультетига этаклади.

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 132
Metodik materiyallar:

Diktantlar to`plami

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 101

Bayonlar to'plami

I.Xolmurodov,Q.Qodirov

 

 

                                                     

 

 

 

 

 

Bayonlar to’plami

(O’qituvchilar uchun metodik qo’llanma)

 

                    5-9- sinflar uchun

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

“Bilim” nashriyoti

Nukus- 2016

 

 

 

 

 

 

Qoraqalpog’iston Respublikasi xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

 

Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat pedagogika instituti

 

Tuzuvchilar:Ikrombek Xolmurodov, Quvondiq Qodirov .

Taqrizchilar:E.Xo’janiyozov-NDPI dotsenti, filologiya fanlari nomzodi.

A.Tilegenov- O’PITI direktori muovini, pedagogika fanlari nomzodi.

F. Bobojonov- QDU dotsenti, filologiya fanlari nomzodi.

F. Ro’zimova- Nukus shahar 3- sonly umumta’lim maktabining oily toifali o’zbek tili va adabiyoti fani o’qituvchisi. Qoraqalpog’iston Respublikasi Xalq ta’limi a’lochisi.

 

 

 

 

   Ushbu “Bayonlar to’plami” metodik qo’llanmani umumta’lim maktablarining ona tili va adabiyoti fani o’qituvchilariga ish faoliyatida o’quvchilardan bayon ishi olish uchun metodik yordam sifatida tavsiya qilishni lozim topdik.

 

 

 

 

 

 

 

 

Qoraqalpog’iston Respublikasi xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti Ilmiy Kengashining 2015-yil,  30- dekabrdagi ____6_____ sonli qarori bilan nashrga tavsiya qilingan.

 

 

Muqaddima

 

 Odatda, insonning savodxonligi uning og’zaki va yozma nutq madaniyatining naqadar yuksakligi bilan belgilanadi. O’quvchilarning og’zaki va yozma nutq malakasini o’stirish masalasiga o’qituvchilarimiz maktablarda doimo jiddiy ahamiyat berib kelmoqda. Lekin shunday bo’lsa ham o’quvchilarning og’zaki va yozma nutq madaniyatini o’stirishda muammoli holatlar uchramoqda. Ming assuski bu boradagi metodik adabiyotlar ham juda kam. To’grisi, o’zbek tili lotinlashgan o’bek alifboga o’tgandan keyin bu sohada ancha to’xtalishlar yuz berdi.

Darhaqiqat, o’quvchilarning nutqini o’stirishda yozma ish turlaridan bayon va insho asosiy omillar sanaladi. Shu jihatdan olib qarasak, maktablarimizda ona tili va adabiyot darslarida bayon o’tkazish va uni qanday yozish yo’llarini ko’rsatish uchun o’qituvchilar  qo’lida “Bayonlar to’plami” bo’lishi lozim. Yuqoridagilarni hisobga olib, oldin nash etilgan “Bayonlar to’plami” metodik qo’llanmalarni o’rganib, optimallashtirilgan DTS ga moslashtirgan holda materiallar bilan boyitildi, o’qituvchilarga oson bo’lsin uchun metodik ko’rsatmalar berishga harakat qildik.

Nutq o’stirishda ta’limiy va nazorat bayonlar muhim rol o’ynaydi, shu sababli asosan qo’llanmada ta’limiy bayonga ko’proq e’tibor qaratilib, ta’limiy bayonga mos bo’lgan matnlar tavsiya qilindi. Lekin ularning ba’zilari nazorat bayon uchun ham xizmat qilishi mumkin. Shuni aytib o’tish joizki, ta’limiy yoki nazorat bayon o’tkazishda o’qituvchi metodik qo’llanmadagi materiallardan ijodiy foydalansa maqsadga muvofiq bo’lardi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bayon o’tkazish metodikasi

 

Odatda, nazorat bayon o’tkazishdan oldin ta’limiy turdagi bayon yozish mashq qilinadi. Ammo shuni unutmaslik kerakki, har qanday nazorat bayon ham ta’limiy bayon turi o’rnini bajara oladi va nutq o’stirish vositasi sifatida xizmat qiladi. Bayon matni o’quvchilarni milliy istiqlol ruhida tarbiyalaydigan, tuzilishi jihatidan rivoya shaklida, ifodalari tushunarli, reja tuzish uchun qulay bo’lishi lozim. Jumladan, matnda o’quvchilar uchun notanish so’zlar uchrasa, ularni tushuntirish va doskaga shu so’zlarning sinonimlarini yozib qo’yish kerak. Ta’limiy bayon o’tkazishdan oldin matn ustida, uning syujeti, mazmuni, tili va rejasi ustida suhbat olib boriladi, o’quvchilarga matn mazmuni qayta og’zaki hikoya qildiriladi.

Ta’limiy bayon (bayon yozishga o’rgatish) dastlab kichik-kichik hikoyalarni tahlil qilishdan boshlanadi. Masalan, o’zbek xalq ertaklaridan “Zumrad va Qimmat” ertagi, G’. G’ulomning “Shum bola” qissasidan olingan bir parcha asosida ta’limiy bayon yozishni uyushtirish mumkin. “Zumrad va Qimmat” ertagini ifodali o’qish orqali Zumradning o’rmonda adashtirilishi, unga qizil sandiq hadya qilinishi, Qimmatning esa oq sandiq bilan uyga qaytishi, o’gay ona bilan kechasi sandiqni ochib, ochko’zligi tufayli nobud bo’lish voqealari o’quvchi ko’z o’ngida gavdalanadi.

Ertakda Zumrad voqeasi munosabati bilan mehnatsevar, kamtar, aqlli, shirinso’z, g’ayratli, yoqimli, vazmin, go’zal kabi so’zlar; Qimmat va o’gay ona voqeasi munosabati bilan ochko’z, baxil, dangasa, tekinxo’r, qo’pol, xunuk, badjahl, kaltafahm, hasadgo’y, sabrsiz, urishqoq, yalqov, nafsi yomon kabi so’zlar ishlatiladi. O’qituvchi bu so’zlarni tushuntirishi natijasida o’quvchilar ularning ma’nosini tezda uqib oladilar. Bu xilda o’rganilgan matn asosida ta’limiy bayon yozish o’quvchilarning  tafakkuri va nutqini o’stirishga katta yordam beradi, o’qilgan va ishlab chiqilgan asarlar yuzasidan fikrni mustaqil, erkin ravishda bayon etish ko’nikmasi hosil bo’ladi. Shuningdek, o’quvchilarda o’zbek adabiy tiliga va badiiy adabiyotga muhabbat uyg’onadi.

Darhaqiqat,  optimallashtirilgan yangi dastur asosida o’qitishga o’tish munosabati bilan nutq madaniyati masalasiga jiddiy e’tibor beriladiki, bular o’qituvchidan o’z navbatida ko’proq ijodiy izlanishni talab etadi.

 

Bayon turlari

Odatda, bayonlar, asosan, ikki turda o’tkaziladi:

         1.Og’zaki bayon. 2. Yozma bayon.

 

 

 

Og’zaki bayon

Og’zaki bayon og’zaki nutqni o’stirish maqsadida olib boriladi.

Bolalar qancha yosh bo’lsa, ogzaki bayon shuncha ko’proq o’tkaziladi. 5-9-sinflarda ham og’zaki bayon davom ettiriladi. Shuning uchun og’zaki bayonga muntazam ravishda  e’tibor berib borish lozim. Og’zaki nutqni o’stirish usullari juda ko’p. Shulardan biri ma’nosini uqqan holda matnni yod olishdir.

Ma’lumki, 5-9-sinflarda asosan, she’r, hikoya, ertak, qissa va romanlardan olingan parchalar kenroq o’rganiladi. Ulardan bir qismini yod olishga topshiriladi. Albatta, badiiy matnlar har tomonlama tahlil etilgandan so’nggina yod olinadi. O’qituvchi o’quvchilarning matnni ko’r-ko’rona emas, ongli ravishda yod olishlariga e’tibor berishi kerak. Mabodo yod olinadigan matnda birorta so’z o’quvchi uchun notanish bo’lsa,  u holda o’sha so’zni darhol daftarlariga yozdirib, uning lug’oviy ma’nosi tushuntiriladi. Bunday usul, o’z navbatida, o’quvchilarning lug’at  boyligini oshiradi, matnning tuzilishi esa o’quvchilar xotirasida uzoq vaqt saqlanadi.

Og’zaki nuqtni o’stirish usullaridan biri matnni ifodali o’qishdir. Ifodali o’qish o’quvchilarda badiiy asarlarga qiziqish uyg’otadi, asarning go’yaviy-estetik xususiyatlarini ongli ravishda o’zlashtirishga yordam beradi.

Ifodali o’qish qoidalarini egallash natijasida o’quvchilar to’g’ri talaffuz qilishga o’rganadilar. Shu bilan birga, o’quvchilar matnning janr xususiyatlarini qarab bir-biridan ajrata oladi.

Adabiyot darsida o’qigan asarni qayta hikoya qilish og’zaki bayon turi bo’lib, nuqt o’stirishning eng sinalgan usullaridan biri hisoblanadi. Bunday qayta hikoya qilishning turlari ham har xil: erkin hikoyalash, matnnga yaqinlashtirib hikoyalash, qisqartirib hikoyalash, shaxsini o’zgartirib qayta hikoyalash, dialogli gaplarni darak gaplarga  aylantirib qayta hikoyalash hamda voqeiy she’rlar mazmunini hikoyalash kabi turlaridan keng foydalanish g’oyat muhim ahamiyatga egadir. Binobarin, og’zaki nutqni o’stirish bilan birga yozma nutqni o’stirishga ham barabar e’tibor berish zarur sanaladi.

 

Yozma bayon

Yozma bayon maqsadiga ko’ra ikki turga bo’linadi: 

1)Ta’limiy bayon. 2) Nazorat bayon.

Ularning bir-biridan farqi nimada? Odatda ta’limiy bayon har bir darsda o’tkazilishi mumkin. Nazorat bayon esa o’quvchilarning nutq malakasini aniqlash, sinash maqsadida har chorakda bir-ikki marta o’tkaziladi. Ta’limiy bayon yozishda o’quvchilar o’qituvchidan biror narsani so’rashi, lug’at va darsliklardan foydalanishi mumkin, nazorat bayon yozishda esa bunday imkoniyat bo’lmaydi. Ta’limiy bayon hamisha katta tayyorgarlik ishlarini talab qiladi, matn ustida  turli ishlar olib boriladi,ya’ni matn mazmuni o’rganiladi, tili tahlil qilinadi, so’ngra reja tuzilib, matn qayta o’qiladi va so’zlatiladi.

         Ta’limiy bayon yozishning muhim ko’rinishlaridan biri o’quvchining reja tuzish ustida jiddiy ishlashidir. Chunki reja fikrni izchil bayon etishga katta yordam beradi.

         Reja dastlab o’qituvchi rahbarligida tuziladi, so’ngra asta-sekin o’quvchilarning o’zlari mustaqil ravishda tuzishga odatlanadilar, reja tuzish mashqi soddadan murakkabga qarab olib boriladi.

         Dastlab matn o’qituvchi tomonidan bir-ikki marta ifodali o’qib beriladi. So’ngra bir-ikki o’quvchidan uning mazmuni so’raladi. Matnda uchraydigan qiyin so’zlarga izoh beriladi. Shundan so’ng bayon yozishga kirishiladi. Bayon yozib bo’lingach, yozganlarini mustaqil o’qib chiqishlari uchun o’quvchilarga 3-5 daqiqa vaqt beriladi. So’ngra darhol ish yig’ib olinadi. Bayon o’qituvchi tomonidan to’g’ri baholanishi kerak. Agar xatolar har tomonlama tahlil qilinmay,shoshmashosharlik bilan baho qo’yilsa, o’quvchilarda norozilik kayfiyati paydo bo’ladi. Mabodo baho oshirilib qo’yilsa, ularda mag’rurlanish, xotirjamlik kabi xususiyatlar paydo bo’ladi. Xullas, har bir o’quvchi olgan baholarining sababini tushunib etishi kerak.

         Bayonni baholashda mavzuning qanchalik yoritilganligi, bayonning yozilish uslubi, orfografik, punktuasion xatolari, ishning tozaligi va husnixatligi kabilar hisobga olinadi.

         Nazorat bayonni boshlang’ich sinfdan boshlab yuqori sinfgacha o’tkazib turish maqsadga muvofiqdir. Cunki bu xildagi bayon o’quvchining nutq madaniyatini qanchalik egallaganini, grammatik qoidalarni qanchalik o’zlashtirganini aniqlashda o’qituvchiga yordam beradi. O’quvchilarda bilimga bo’lgan intilish kuchayadi, grammatik qoidalarni puxta o’rganishga va badiiy adabiyotga qiziqish ortib boradi.

         Ta’limiy bayon yozma amaliy mashg’ulot hisoblanadi. Ta’limiy bayon matnni tahlil qilishni talab etadi. Tahlil davomida o’quvchilar matnning mazmunini o’zlashtirib oladilar, asosiy va muhim masalalarni aniqlaydilar, natijada o’quvchilarda mustaqil ravishda nazorat bayon yozish malakasi hosil bo’ladi.

         Ta’limiy bayon o’zbek tili grammatikasidan o’rgangan nazariy bilimlarini amaliy mashg’ulotda tatbiq etishga, adabiyot darslarida o’rgangan sifatlash, o’xshatish, istiora kabi badiiy vositalarni qo’llay olishga o’rgatadi.

         Ta’limiy bayon, o’z navbatida quyidagi turlarga bo’linadi:

  1. To’liq va matnga yaqinlashtirilgan bayon.
  2. Saylanma va miniatyura-bayon.
  3. Qisqartirilgan bayon.
  4. Qo’shimcha topshiriqli (shaxsini va dialoglarini o’zgartirib, matn mazmunini kenygaytirib) bayon yozish.
  5. Ijodiy bayon.

To’liq va tekstga yaqinlashtirib bayon yozish turi  ko’proq qo’llaniladi. Unda o’quvchi muallifning asosiy fikri to’liq va izchil yoritilib, uslubi saqlanadi, muallif lug’atlar, iboralaridan foydalanib, o’z sintaktik qurulishini tuzadi.

Matnga yaqinlashtirib bayon yozish turiga faqat nusxa ko’chirish deb qaramaslik kerak. Matnga yaqinlashtirib bayon yozishning maqsadi o’quvchilarni matn mazmunini mustaqil bayon etishga, tizimli hikoya qilishga, to’liq tasvirlash va muhokama yuritishga o’rgatishdan iborat. Bu bilan o’quvchilar adabiy tilda so’zlashga, nutq shakllarini idrok qilishga, so’zlarni o’z o’rnida ishlata olishga o’rgatadi.

Sanlanma bayonda matnning hammasi to’liq bayon etilmaydi, balki berilgan topshiriqqa asosan matndan biror parcha, qism saylab olinib, uning mazmuni bayon etiladi, bunda bunda o’quvchi materialni o’z so’zi bilan erkin ifodalaydi. Bunday bayon turi o’quvchilarni mustaqil ravishda badiiy asarlardan zarur matnlarni tanlashga o’rgatadi. Uni keyinchalik uyda ham bajarib kelishlariga yo’l qo’yiladi.

Miniatyura- bayon uchun matn hajmi juda qisqa bo’lib, ko’p vaqtni olmasligi, darsning 8-20 daqiqada bajariladigan, biror kichik voqea, tabiatning biror ko’rinishi tasviriga bag’ishlanadi. O’qituvchi matn mazmuni yuzasidan 2-3 savol berib, o’quvchilarning diqqatini tasviriy so’zlarga qaratadi. Rejaning hojati yo’q, matn bir marta o’qiladi, bu o’quvchilarning xotirasini kuchaytiradi.

Qisqartirib bayon yozish biror ertak yoki hikoyaning  syujetini qisqastirgan holda, umumlashtirib bayon yozishdan iborat. Bu usul o’quvchidan faol fikrlashni talab qilib, mustaqil ishlash malakasini hosil qiladi, tafakkurini rivojlantiradi va ijodiy qobiliyatini o’stiradi. Qisqartirib bayon yozish uchun tavsiya qilinadigan matnlar hajmi kengroq bo’ladi. Bunday bayonni o’quvchilar uyda yozib kelishlari ham mumkin. Bu xil bayonning avval sodda rejasi tuzilib, sinfda o’qituvchi rahbarligida mashq o’tkaziladi, asar batafsil tahlil qilinadi, shundan so’nggina qisqartirib bayon yozishga o’tiladi.

Qo’shimcha topshiriqli bayon esa  shaxsini va dialoglarini o’zgartirib hamda matn mazmunini kengaytirib bayon yozish turlarini o’z ichiga oladi.

Shaxsini o’zgartirib bayon yozish o’quvchilardan fikrlashni talab etadi. Bunda o’qituvchi dastlab darsda grammatikadan o’tilgan qoidalarni takrorlaydi,biror gap tuzib, uni uchta shaxsda o’zgartirib turlaydi, tahlil qiladi, birinchi shaxsni uchinchi shaxsga, uchinchi shaxsni birinchi shaxsga aylantirib, o’quvchilarni bayon yozishga tayyorlaydi. 

Matnning dialoglarini o’zgartirib bayon yozish uchun oldindan puxta tayyorgarlik ko’rish lozim.

Bu bayon ancha murakkab bo’lib, o’quvchilardan dialoglarni o’zlashtirma gapga aylantirishni talab qiladi. Shuning uchun o’qituvchi dialoglarni o’zlashtirma gapga aylantirish ustida ko’proq mashq o’tkazishi lozim. Bayonning bu turidan ko’proq foydalanish maqsadga muvofiqdir.

Qayta hikoya qilishda har bir epizodni o’quvchidan muntazam so’zlab berish, asarda ishtirok etgan obrazlarning hayotidan olingan ma’lum bir voqeani, ularning harakatlari va intilishlarini to’laroq ko’rsatib o’tish talab qilinadi.

Hikoyalash, tasvirlash va muhokama yuritishda asosan uch masalaga e’tibor beriladi: bo’lib o’tgan voqeaning joyi ko’rsatiladi. Kishilar, hayvonlar, narsalar- predmetlarning o’ziga xos xususiyatlari tasvirlanadi. O’quvchilar matndagi ma’lum bir fikr va g’oya, muvallif tanlagan voqea va bu voqeada ishtirok etgan obrazlarning (timsol) til xususiyatlari asosiy maqsadni ifodalashga qanchalik xizmat qilganligini bilib olishlari lozim.

 

5-sinf uchun bayonlar matni

   

Zumrad va Qimmat

(Ertak)

 

         O’tgan zamonda katta soy bo’yida bir uy bo’lar ekan.

         Bu uyda chol, uning qizi Zumrad, o’gay ona va uning Qimmat degan arzandasi yashar ekanlar.

         Kampir qizi Qimmatni erkalar, taltaytirar, Zumradni esa juda-juda yomon ko’rar ekan, uni urib, qarg’ab ishlatarkan. Zumrad chiroyli, odobli, muloyim, aqlli qiz ekan.

         Yo’lda lolalar, rang-barang gullar uni ko’rib, boshlarini egib, unga salom berarkanlar. Ammo xuddi shu gullar Qimmatni sevmas, uni erkalamas ekanlar, chunki bu qiz gullarga ozor berar, ularni yulib tashlar, tepkilar ekan. Lolalar, gullar Qimmatning  kelishini bilib, qovoqlarini solib, yumilib qolar ekanlar. Yovuz kampir buni Zumraddan ko’rarkan. Bir kuni u cholni chaqirib: “Qizingni o’rmonga oborib adashtirib kelmasang, seni ham, qizingni ham haydab yuboraman!”-deb dag’dag’a qilibdi.

         Bechora chol noiloj qizi bilan o’rmonga boribdi.

         Chol o’rmondagi bir katta daraxtga boltasini osibdi-da, unga  og’irroq tosh bog’lab, qattiq itarib yuboribdi. Bolta u yoqdan-bu yoqqa urilib, to’qillayveribdi. Qiz o’rmondagi chuchmomalarni terib yurib, bexosdan bolta osilgan daraxt tagiga borib qolibdi. Qarasa, otasi yo’q emish. U yig’lab, to’rt tomonga yuguribdi. Oxiri kichik bir so’qmoq yo’ldan chopib ketaverib, bir uyning yoniga borib qolibdi. Derazadan qarasa, bir kampir o’tirgan emish. Qiz sevinib, kampirning oldiga kiribdi.

         Bir kuni kampir osh qilmoqchi bo’lib qizga tomdan o’tin olib tushishini buyuribdi.Qiz tomga chiqib atrofga qarabdi, ko’zi o’z uyiga tushib qolibdi. Kampir qizning yig’laganini ko’rib, uyini sog’inganini payqabdi.

         Kampir Zumradga tomdan qizil sandiqni olib tushishini buyuribdi. Sandiqni bir aravaga  yuklabdi va uni uyga borganda ochishni buyuribdi.

         Zumrad uyiga borib sandiqni ochibdi. Sandiq asil narsalar bilan liq to’la ekan. Ochko’z, ichi qora kampir tezda Qimmatni ham o’rmonga oborib, adashtirib kelishni buyuribdi. Chol Qimmatni darrov o’rmonga adashtirib kelibdi.

         Qimmat ham sehrgar kampirning uyiga kelib qolibdi. Ammo u kampirga biror og’iz ham shirin so’z so’zlamabdi, aytgan ishlarini qilmabdi.

         Kampir bir oq sandiq berib, uni uyga borganda ochishni aytibdi. Qimmat qiynala-qiynala uyiga kelibdi. Yarim kechada ona-bola uyga kirib, sandiqni ochishgan ekan, undan ikkita kattakon ajdar chiqibdi. Ular “Voydod!” deb baqirishibdi. Eshiklarni ham qulflashib olgan ekan, qo’rqqanlaridan eshikni ochisholmabdi. Ikki ajdar kampir bilan qizni yutib, darchadan soyga tushib ketibdi.

         Zumrad bilan ota murod-maqsadlariga etibdilar.

                

Reja:

  1. Soy bo’yida kimlar yashar edi?
  2. O’gay ona Zumradni nega yomon ko’rardi?
  3. Zumrad qanday adashtirildi?
  4. Sehirgar kampir Zumradni nega yoqtirib qoldi?
  5. Qimmat va yovuz kampir qanday jazolandi?

 

                                  

                                                      

Do’stlik

 

         Kunlardan bir kun Olmaxon daraxtdan-daraxtga sakrab yurar edi, birdan botqoqqa yiqilib tushdi. Qancha urinsa ham, botqoqdan chiqib ketolmadi. Bechora yig’lab-yig’lab, yordamga chaqira boshladi.

         Birdan Kakku kelib qoldi. U Olmaxonning botqoqda yotganini ko’rib:

-         Hay, attang! Qanday yaramas botqoq ekan-a! Qayerdan bizning o’rmonimizda paydo bo’lib qoldi bu! Kelib-kelib Olmaxon shu erga tushibdi-ya!-dedi.

-Shunday qilib, Kakku qush daraxt shoxiga qo’nib olib, zo’r berib botqoqni koyiyveribdi. Uning ovozini eshitib semiz yovvoyi tovuq uchib kelibdi. Yerda daraxtlarning quruq shoxlari yotardi. Yovvoyi tovuq shu shoxlarni botqoqqa olib borib tashlayveribdi. Olmaxon tirmashib shox-shabbalarning ustiga chiqib, bir sakrab quruqqa o’tib olibdi.

Yovvoyi tovuq Kakku qushga qarab:

-Do’stning boshiga mushkul ish tushganda, darrov yordam qilish kerak. Botqoqni esa keyin koyiyverasan...- dedi.

                 

                                                       Reja:

  1. Olmaxon botqoqqa yiqilib tushdi.
  2. Kakkuning koyishi.
  3. Yovvoyi tovuq Olmaxonni qutqardi.

 

Yo’lbars bilan tulki

 

         Bir kun Tulki qalin o’rmon ichiga  kiribdi. To’satdan uning ro’parasidan Yo’lbars chiqib qolibdi.

         Tulki qo’rqib ketib qocha boshlabdi. Yo’lbars esa uni quvibdi. Yo’lning o’rtasidan chuqur bir jarlik chiqib qolibdi. Tulki yugurishdan to’xtabdi-da, bir tosh ustiga chiqib olib yig’lay boshlabdi.

         Yo’lbars hayron bo’lib so’rabdi:

-         Nega yig’layapsan, tulkivoy?

-   Men sizni ko’rishim bilan darrov otangiz yodimga tushib ketdi. Ular shunday edilarki, hatto eng katta jarliklardan ham sakrab o’ta olardilar. Endi bo’lsa bunaqangi epchillikni menga ko’rish qayda deysiz!

Yo’lbars tulkining oldida maqtangisi kelib, jardan sakrab o’tmoqchi bo’libdi- yu, jarga tushib, til tortmay o’libdi.

O’zim ham biluvdim-a, hali otangizga etishingizga ancha bor!- debdi ayyor Tulki va o’z yo’liga ravona bo’libdi.

Reja:

  1. Tulki Yo’lbarsdan qutulish uchun qanday hiyla ishlatdi?
  2. Maqtanchoqlikning oqibati nimaga olib keldi?

 

Go’zallik va yangilanish ayyomi

 

        Navro’z Sharq xalqlari orasida bir necha ming yillardan beri yashab kelmoqda. Ko’p yillar davomida makedoniyalik Aleksandr, arablar, mo’g’ullar kabi bir qancha bosqinchilar Sharq xalqlarining umumiy bayrami Navro’zni yo’q qilib yuborishga harakat qiladilar.

       Ammo Navro’z barhayotligicha qolaverdi, qayta tirilaverdi. Navro’z biron –bir sanani nishonlash uchungina bayram qilinadigan hodisa hisoblanmaydi. U tabiatning o’zidan kelib chiqqan, kun bilan tun tenglashganidan so’ng, endi kunlarning uzayishi, uzluksiz mehnat arafasidagi bayramdir. Uzoq qishdan so’ng ko’kda quyoshning yuz ko’rsatishi, qirda maysa giyohlarning nish urib chiqishi xalqimiz uchun haqiqiy shodiyonaga aylangan. Nega deganda o’tgan yilgi yig’ilgan g’alla ham, oziq-ovqatlar ham sop bo’lay degan, ilikuzdi paytlarida yana ona tabiatning o’zi mehr-muruvvat ko’rsatib, yorug’ kunlardan darak bergan.

        Bu qadimiy, an’anaviy Yangi yil bayramimiz haqida ulug’ bobokalonlarimiz-Abu Rayxon Beruniy “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar”, Maxmud Qoshg’ariy “Devonu lug’atit turk”, Abdulqosim Firdavsiy “Shohnoma”, Abu Bakr al-Nashahiy “Buxoro tarixi” nomli asarlarida juda ham qiziqarli ma’lumotlar yozib qoldirilgan.Umar Xayyom olim, shoir faylasuf sifatida bu bayram haqida “Navro’znoma” nomli maxsus asar yozganlar.

          Mana, mustaqillikka erishganimizdan so’ng yana biz o’zbeklar ham barcha Sharq xalqlari singari o’z milliy urf-odatlarimiz- Navro’z bayramini bor mahorati, bo’y-basti bilan ko’z-ko’z qilib o’tkazayapmiz. Navro’z bayrami- kecha-kunduzning tenglashgan payti. U 21-22 mart kunlaridan boshlab, bir hafta o’n  kun davomida o’tkazilgan.  

          Dalalarda bahorgi ekin-tikin ishlari boshlanib ketgan. Dehqonlar yerga qo’sh solishgan. Jamoa-jamoa bo’lib hasharlar uyushtirishgan. O’tgan ajdodlar ruhi yod qilingan. Ularning mozorlari obodonlashtirib, ko’kalamzorlashtirilgan. Ommaviy ravishda mevali va manzarali daraxtlar o’tkazilgan. Navro’zga atab yangi maxsus kiyim kiyishgan.                         

Navro’z kunlarida bolalar ot o’yin, chillak, qo’g’irchoq o’yin, tosh, lapar, ip o’yinlari o’ynashgan. Navro’z dasturxoniga sumalak, halim, go’ja, ko’katli taomlar tortilgan. Navro’z o’lkamiz hududida nishonlana boshlanganiga uch ming yildan oshdi.                

(274 ta so’z)

 

Topshiriq: Navro`z bayramining qanday nishonlanishi haqidagi taassurotlaringiz asosida bayon yozing.

 

 

 

Maslahat uqmaslar

 

         O’rmonda bir maymun bor edi. Bir kuni havo soviganda maymun shunday sovqotdiki, a’zoyi badanini titroq bosdi. U gulxanda isinmoqchi bo’ldi, ammo gulxan yoqqani hech qayerdan olov topolmadi. Shu payt yonidan yultiroq qurt o’tib qoldi. Maynun uni shartta tutib olib, bir quchoq xascho’p yig’ib, yultiroq qurtning ustiga qo’yib, bor kuchi bilan puflay boshladi. Bir daraxtda bir qushcha o’tirardi.

         Maymunning zo’r berib puflayotganiga qarab turib:

         -Nima qiliyapsan? Bu chog’ emas-ku, axir! Bekorga ovora bo’lyapsan,-dedi.

         Maymun esa quloq solmay hadeb puflayverdi.

         Qushcha uning chog’ emasligini tushuntirmoq uchun maymunga yaqinroq uchib bormoqchi bo’ldi, lekin qushcha uchganicha ham yo’q edi, shu onda bir yo’lovchi o’tib qoldi. Yo’lovchi voqeani fahmlab, qushchaga:

         -Hoy, esi past! Kimning oldiga uchib bormoqchisan? U oyoqg’ingni bir zumda shartta uzib tashlaydi!- dedi.

         Qushcha yo’lovchining gapiga kirmay, maymunning oldiga bordi. U yerga qo’nganicha ham yo’q edi, maymun uni tutib olib, oyoqgini uzib tashladi. Yaltiroq qurt yotgan xascho’plarning orasidan ilon chiqib kelib maymunni sulaytirib qo’ydi.

         Yo’lovchi bir maymunga, bir quchchaga qarab, maslahatga quloq solmaganlarning holi hamma vaqt shunday bo’ladi, dedi.

Reja:

  1. Maymunni qaltiroq bosdi.
  2. Yaltiroq qurt o’tib qoldi.
  3. Bir quchoq xas- cho’p.
  4. Hadeb puflay berdi.
  5. Qushcha va yo’lovchi.
  6. Oyog’ini uzib tashladi.
  7. Maslahat uqmaslar.

 

 

 

Miniatyura-bayon

 

Kabutar hikoyasi

(A.           Navoiyning “Saddi Iskandariy” dostonidan)

         Xat tashuvci bir qush bor edi. U tez uchar bir kabutar bo’lib, bir quloch yozib qanot qoqqanda bir tosh yo’l bosar edi. Kabutar bir shoxning tuzog’iga ilinib, qanot va patlari ko’p shikast yedi. Falak unga qattiq zulm o’tkazib, bir necha yil uni qafasga solib qamab qo’ydi. U bechora bir kuni zindondan qutulib, shodlik va xursandlik bilan sayrab, osmonga chiqib, har tarafga sinchiklab qarab, o’z makoni tomon yo’l oldi. Bu ildam qadamli qush g’ayrat bilan uchib, bir necha kunlik yo’lni bir damda bosib o’tdi. Lekin zamona zulmi uning turadigan uyasini ham xarob qilgan edi. Kabutar uyasiga yetib, joyini topa olmasa ham, uchishdan to’xtamadi. Ko’p kishilar tomga don sepib, kabutar uchirib, uni tutmoqchi bo’ldilar. Kabutar bunga e’tibor bermay, o’z tomini axtarib uchar edi. Ko’p aylangach, u ehtiyotlik bilan o’z vayronasi ustiga asta qo’ndi. U “Shohning saroyini nima qilay. U yer menga begonadir, bu yer vayrona bo’lsa ham, o’z o’rgangan joyimdir”,- dedi.

Reja:

  1. Kabutarning qafasdagi ahvoli.
  2. Kabutar ozod bo’ldi.
  3. Podshohning saroyidan kabutarning o’z vayronasi yaxshi

 

Nido

(Erkin Vohidovning “Nido” dostonidan).

 

I

         Hayqiraman,

         Tog’lar bag’idan

         Gumburlagan sado keladi,

         Ona-Yerning otash qa’ridan

         “O’g’lim!” degan nido keladi.

         “O’g’lim!”

         Vujudimni chulg’ar alanga,

         Bo’g’zimga tiqilar hayajon.

         Mana men, o’g’lingiz.

         Dardli olamga

         Sizdan tanho yodgor,

         So’ylang, otajon!

         So’ylang, bir daqiqa quloq solayin.

         Ovozingiz tinglab to’yolmaganman.

         Bir marta yo’qitib topolmaganman,

         Xayolimda tiklab olayin.

         Otajon!

         Men axir qutlug’ bu so’zni

         Yigirma yil olmadim tilga,

         Yigirma yil saqladim tilda.

         Armonli o’g’lingiz tinglaydi sizni,

         So’ylang, eshitaman…

         Vujudim tilka,

         Yuragimni yoqar o’tli iztirob,

         Ammo ko’zlarimda bir tomchi yosh yo’q.

         Bag’rim o’yib,

         Bu kun menga bermoqda azob

         Sizning ko’ksingizni teshgan qora o’q.

         Silkib oqayotir

         Ko’kragimdan qon.

         Qalbim o’rtanmoqda, so’ngsiz armonim…

         Sizga bag’ishladim,

         Otajon!

II

         Xayolning tumanli pardasi aro

         Yillar ko’z oldimda charx urayotir,

         Qishloq ko’chasidan zanjiday qaro

         Olov bolaligim yugurayotir.

          Dunyo qayg’usiga bo’lmagan oshno,

         Qah-qah urayotir,

         Barq urayotir.

         Bilmas, boshi uzra bulutli samo

         Chaqmoq chaqayotir,

         Guldurayotir.

         Bilmas, yaralangan bu majruh dunyo

         Qasos so’rayotir,

         Bong urayotir…

         Qadamlar,

         Qadamlar,

         Og’ir qadamlar…

         Etiklar zarbidan titraydi tuproq.

         Qayerga ketmoqda shuncha odamlar?

         Nahotki yo’llari shunchalar yiroq!

         Ana, ko’ryapsanmi?

         Mening dadamlar!

         Dada!!!

         Ovozim hech chiqmaydi biroq,

         Yuguraman- ortga ketar qadamlar.

         Yig’layman- ko’zimga kelmaydi namlar.

         Murg’ak vujudimda faqat zo’r titroq!

         Bo’g’zimda alamlar,

         Achchiq alamlar,

         Yo’lning o’rtasida turibman.

         Shu choq-

         Poyezd qichqiradi,

         To’xtang, odamlar!

         Qayga ketmoqdasiz?

         Qani dadamlar?!

         Tepamda yonadi zangori chiroq…

         Cho’chib uyg’onaman,

         Onam qoshimda.

III

 

         Mehribon qo’llari

         Otash boshimda:

         Nega yig’layapsan,

         Yolg’izim, qo’zim?

         Tun uzoq, uxlay qol,

         Ko’zlaringni yum.

         Oromo ol, men senga

         Allalar aytay.

         Tongda peshongdan

         O’pib uyg’otay.

         Ana, derazangga

         Qo’nibdi hilol.

         Boshingga egilib

         So’rmoqchi savol,

         Sening kiprigingga

         Sochmoq bo’lib zar,

         Hilol tegrasida

         O’ynar yulduzlar.

         Men sening baxtingman

         Deganday go’yo

         Imlab chorlamoqda

         Yoqut surayyo,

         Senikidir bular,

         Seniki bari.

         Seniki osmonning

         Zar qandillari.

         Somonchining yo’li

         Sening yo’llaring,

         Uzatsang Zuhroga

         Yetar qo’llaring,

         Ulg’ay, bolajonim,

         Ulg’aygin tezroq,

         Sening yo’llaringga

         Yulduzlar mushtoq.

         Hozircha orom ol,

         Yolg’izim, qo’zim.

         Tun uzoq, uxlay qol,

         Ko’zlaringni yum.

         Olis sohillarda

         Ufqdan nari

         O’lim sochmoqdadir

         Yov quzg’unlari.

         O’lim sochmoqdadir

         Elga beayov,

         Shahar, qishloqlarni

         Yutmoqda olov.

         O’sha olis yurtda

         Qon kechib hozir

         Otang hayot uchun

         Jang qilayotir.

         Ellarning erk degan

         Sof tilagi deb,

         Jahonning nurafshon

         Kelajagi deb,

         Ofat solmasin deb

         Olamga qotil,

         Otang uzoq yurtda

         Jang qilayotir.

         Sen uchun, men uchun,

         O’z uchun emas,

         Faqat o’zbek va yo

         Rus uchun emas,

         Butun Yer- undagi

         Bor avlod uchun,

         Dunyoda eng qutlug’

         E’tiqod uchun

         Uzoq o’lkalarda

         Qon kechib hozir

         Otang hayot uchun

         Jang qilayotir.

         Sen uxla, yolg’izim.

         Sen uxla, qo’zim,

         Bir nafas orom ol,

         Ko’zlaringni yum.

V

 

         Bobolarning hikmati

         Hayotga yorug’ yo’ldir.

         Otang bolasi bo’lma

         Odam bolasi bo’l, der.

         Bu so’zni ilk bor menga

         O’rgatgan otam edi.

         Men otam farzandiman,

         U esa odam edi.

         Qirq birinchi yillarning

         Dahshati ko’z oldimda,

         Go’dak edim, otamni

         Kuzatganim yodimda.

         U ko’plar baxti uchun

         Kirar ekan zo’r jangga,

         Onam boshimni silab,

         O’xsha, degan otangga

         Men otam farzandiman,

         U esa odam edi.

         Men otam bosib o’tgan

         Qonli yo’lni o’tmasman.

         Ammo shonli hayotin

         Bir umr unutmasman.

         Ona-Vatan ko’ksiga

         Qalqon bo’lgan otamning,

         Ko’plar baxti yo’lida

         Qurbon bo’lgan otamning-

         Aziz nomin qalbimda

         Vijdonimdek saqladim.

         Uning o’lmas ruhini

         Shod etmoqdir maqsadim.

         Umrimni fido etay

         U jon bergan Vatanga.

         El mendan rozi bo’lsin

         O’xshabsan, deb otangga.

 

 

Non haqida nimalarni bilasiz?

 

Nonni e’zozlashimizning, tejab-tergab ishlatishimizning yana bir boisi bor. U ham bo‘lsa, nonning dori-darmon vazifasini ham bajarishidir. Chunki non tarkibida inson uchun eng zarur moddalarning 100 dan ortig‘i mujassamlashgan. Shulardan asosiylari: aminokislotalar, oqsil moddalar, kaliy, kalsiy, magniy, temir, natriy va boshqa moddalardir. Bundan tashqari, yana bir muncha mikroelementlar borki, bularni non orqali qabul qilmay insonning yashashi qiyin. Qisqasi, non yemagan odam kasal bo‘ladi va keragidan ziyoda yesa ham kasallikka uchraydi. Non darmon ne’mat bo'lganligidan uni me’yorida iste’mol etmoq lozim. Binobarin, har bir kishining bir kecha-kunduzlik non iste’mol etishining fiziologik miqdori 400 gramm ekanligi aniqlangan.

Dunyoda insonga orom beradigan xushbo‘y hid endigina tandirdan uzib olingan po‘rsildoq non hidi. Chunki nonning tarkibi boy bo‘lib, eng murakkab elementlardan tashkil topgan, ana shuning uchun ham shirin, mazali va jonga darmon hisoblanadi, bunday hid bemorni tetiklashtirib davolaydi.

Dunyoda bug'doy Antraktidadan tashqari yer kurrasining barcha qit’alarida ekiladi.Yer kurrasida yetishtiriladigan ekinlarning 730 mln.gektari donli o'simliklar bo‘lib, shundan 235 mln. gektarini bug'doy tashkil etadi. Uning taxminan to'rtdan bir qismi mamlakatimiz hissasiga to'g'ri keladi.

Bundan 5 ming yil burun qadimgi Xitoyda ekish marosimi har yili bayram qilingan. Shu kuni imperatorning o'zi egat bo'ylab yurib don urug'i sepgan.

Non uzoq vaqt qotmasligi uchun polietilen xaltada saqlash kerak, lekin xaltani har haftada kamida bir marotaba sovunlab yuvib turilmasa, non mog‘orlab qoladi.

Inson yo‘l chetidan non uvog‘ini topib olsa, undan uzr so‘raydi.Bu udum hozirga qadar saqlanib qolmoqda. Qadimgi Misr, O‘rta Osiyo respublikalari, Kavkaz, Rossiya qishloqlarida bu odat qadimdan udum bo‘lib kelgan. Odobli odamning xulq-atvori shunda izohlanadi. Bu odat 6 ming yildan beri davom etib kelayotir, shunisi achinarliki, hozir ko'pchilik yoshlar o'rtasida bu muqaddas odatni — nonga bo‘lgan hurmatni unutish hollari yuz bermoqda.

       Abu Ali ibn Sino, Al-Roziy kabi allomalar va xalq tabiblaridan keltirilgan ba’zi bir kichik mulohazalardan ham ma’lum bo'ldiki, non yolg‘iz oziq-ovqatgina emas, shifo ham, davolarning davosi, parhez ham ekan. Shuning uchun bu bebaho ne’matlar sultonini hamma xalqlar hamma davrlarda e’zozlagan, uni o‘pib, ko‘zlariga to'tiyo qilib iste’mol qilgan.Uvoli mehnatga zavol deb bilgan.

 

Topshiriq:  matnga mos reja tuzing va mazmunini  ijodiy davom ettiring.

 

O’g’ri

(A.           Qahhordan).

Kampir tong qorong’isida xamir qilgani turib, ho’kizidan xabar oldi. O!.. Ho’kiz yo’q, og’il ko’cha tomondan teshilgan… Dehqonning uyi kuysa-kuysin, ho’kizi yo’qolmasin. Bir qop somon, o’n-o’n beshta xoda, bir arava qamish- uy. Ho’kiz topish uchun necha zamonlar qozonni suvga tashlab qo’yish kerak bo’ladi.

Qobil bobo yalang bosh, yalang oyoq, yaktakchan, og’il eshigi yonida turib, dag’-dag’ titraydi, tizzalari bukilib-bukilib ketadi, ko’zlari javdiraydi, hammaga qaraydi, ammo hech kimni ko’rmaydi.

Qobil boboning qo’shnisi- burunsiz ellikboshi kirdi. U og’ilga kirib teshikni, ho’kiz bog’langan ustunni diqqat bilan ko’zdan kechirdi; negadir ustunni qimirlatib ham ko’rdi, so’ngra Qobil boboni chaqirdi va past tovush bilan dedi:

-Ho’kizing hech qayoqqa ketmaydi, topiladi!..

-Xudo xayr bersin… Ola ho’kiz edi…

G’ovur bosildi. Qobil boboning kampiri yig’idan to’xtab, ellikboshini duo qila ketdi...

Kechqurun Qobil bobo aminning oldiga boradigan bo’ldi. Quruq qoshiq og’iz yirtadi, aminga qancha pul olib borsa bo’ladi? Berganga bitta ham ko’p, olganga o’nta ham oz. Chol, kampir kengashib shunday natijaga kelishdi: bu chiqim oxirgi va ho’kizni bo’ynidan bog’lab beradigan chiqim, pulning yuziga qarash aqldan emas.

Qobul bobo ro’para bo’lganda, amin og’zini ochmasdan, qattiq kekirdi, keyin baqbaqasini osiltirib kuldi.

-Ha, sigir yo’qoldimi?

-Yo’q... sigir emas... ho’kiz... ola ho’kiz edi...

-Ho’kizmi?.. Ho’kiz ekan-da. Hmm... Ola ho’kiz? Tavba.

-Bori-yo’g’im shu bitta ho’kiz edi...

Amin kuldi.

-Yo’qolmasdan ilgari bormidi? Qanaqa ho’kiz edi?

-Ola ho’kiz...

-Yaxshi ho’kizmidi? Yo yomon ho’kizmidi?.. Qidirtirsakmikan, a? – dedi amin, - suyunchisi nima bo’ladi?..

-Kam bo’lmang, -dedi Qobil bobo pulni uzatib,- yana xizmatingizdaman.

-Men beto’xtov pristavga xabar beraman. O’zi chaqirtiradi. Bir hafta o’tdi... Sakkizinchi kuni Qobil bobo yana aminning oldiga bordi. Aminning tepa sochi tikka bo’ldi.

-Ha, ho’kizni uylariga eltib berilsinmi?! Axir borilsin, arz qilinsin-da! Fuqoraning arzga borishi arbobning izzati bo’ladi!

Pristav bir kulonkir, bitta farangi tovuq, uch so’m pulni olgandan keyin… “aminga bor” deb qo’ya qoldi. Amin “ellikboshiga borilsin” dedi.

-Gumoningizni ayting bo’lmasa!- dedi ellikboshi tajang bo’lib, - kim olganini men bilmasam, avliyo bo’lmasam! Olgan odam allaqachon so’yib saranjomladi-da! Uzoq demasangiz, erinmasangiz, ko’nchilikka borib, terilarni bir qarab chiqing…

-Endi bizga juda qiyin bo’ldi-da. Peshanam sho’r  bo’masa… -dedi chol yerga qarab.

-Ey, yosh bolamisiz! Nega yig’laysiz, kap-katta odam! Bitta ho’kiz bo’lsa, bir  gap bo’lar. Xudo ajalga to’zim bersin. Men qaynatamga aytayin, bitta ho’kiz odamning xunimi?

Ertasi ellikboshi Qobil boboni boshlab qaynatasi- Egamberdi paxtafurushning oldiga olib bordi. Paxtafurush cholning holiga ko’p achingan bo’lib ko’rindi va yerini haydab olgani bitta emas, ikkita ho’kiz berdi, lekin “kichkinagina” sharti bor. Bu shart kuzda ma’lum bo’ladi.

 

Reja:

  1. Qobil boboning uyida qanday voqea ro’y berdi?

     2.Ellikboshi, amin, pristav va tilmochlar Qobil boboni qanday yo’llar bilan taladilar?

     3. Hikoyaga nima uchun “O’g’ri” deb sarlavha qo’yilgan?

 

 

                     

                         Oygul bilan Baxtiyor

(H. Olimjonning “Oygul bilan Baxtiyor” ertagidan)

 

         Jambil degan tomonda,

         Juda qadim zamonda

         Qullar isyon qildilar…

         Isyonchi keksa Darxon

         Qullarga boshliq edi.

         Qizi Oygul yutar qon,

         Ko’zlari yoshli edi.

         Ota-bola ikkovlon

         Qullar uchun berib jon,

         Xonni o’ldirmoq uchun,

         Ko’tarib elning kuchin,

         Kezardilar isyonda,

         Ming alam, ming fig’onda.

         Isyon bostirilgan kun

         Darxonni qilib tutqun,

         Saroyga keltirdilar.

         Yasov tortib qo’shinlar,

         Savlat bilan turdilar.

         So’ng zolim xonga ular

         Tanitdilar Darxonni:

         “Shu boshlagan isyonni,

         Shudir Darxonning o’zi,

         Mana shu Oygul qizi…”

         Tikilardi zolim xon,

         Tikilar edi Darxon.

         Yondirguday jahonni,

         Qul qilguday har jonni

         O’t bor edi ko’zida,

         Zo’r talvasa yuzida.

         Va xon tashlab ko’z qirin.

         So’radi birin-birin:

         “Qani, so’ylagil, Darxon,

         Ne foyda berdi isyon?

         Kimlar o’ldi, kim omon?”

         Darxon so’z boshlab dedi:

         “Men va qizimdan boshqa

         O’lmagan qul qolmadi,

         Kirib shunchalik yoshga,

         Ko’rmovdim shuncha qonni,

         Shuncha zoru fig’onni.

         El xonu nomin butkul

         Sen o’t yoqib etding qul.

         Jambil edi bir bo’ston,

         Qilding uni go’riston.

         Senday qonxo’r zolimdan

         Qolmasin deb biror zot,

         Bosh ko’tardik, zulmdan

         Bo’lmoqchi edik ozod.

         Lekin bu gal bo’lmadi,

         Ammo tilak o’lmadi:

         Bir kun sani yiqarmiz

         Va qabrga tikarmiz”.

         Xon qovog’ini uydi.

         Bulutlar yomg’ir quydi,

         Yalong’ochlab qilichin,

         Qulning bo’yniga soldi.

         Boshi ketgan qush kabi

         Darxon tipirlab qoldi,

         Yerlar qonga bo’yaldi…

         Qizni zindonga soldi.

         Bir yomon o’yga toldi.

         Zolim xon saroyda

         Keksa bir qul bor edi,

         Kuni o’tar qayg’uda,

         Har narsadan xor edi.

         Uni derdilar Tarlon…

         “Bu zolim xon Oygulni

         O’ldirar deb, albatta”,

         Qayg’usi edi katta.

         Axir u topdi yo’lni:

         Uyquga ketganda xon,

         Oygulni qutqarmoqqa

         Qattiq qasd qilib Tarlon

         Yo’l soldi zindon yo’qqa.

         Bordi-yu arqon soldi,

         Oygulni tortib oldi.

         Butun atrof qop-qaro.

         Shunday mudhish tunaro

         Oygul bilan qul Tarlon

         Bo’ldilar yo’lga ravon.

 

Reja:

         1.Qullar isyoni.

         2.Darxonning o’limi.

         3. Oygulning zindonga tashlanishi.

         4. Oygulning zindondan qutqarilishi.

         Topshiriq.

         Yuqoridagi reja asosida “Oygulning qutqarilishi” degan mavzuda bayon yozing.

 

      Ota

Hayotda nuqsonsiz odam bo'lmaganidek, armonsiz odam ham bo'lmaydi. Turg'unboyning bola-chaqasi yaxshi, onasi mehribon. Lekin u otasidan erta judo bo'lganidan afsuslanadi. Nuroniy mo'ysafidlarni ko'rsa, quyuq salom berib, orqalaridan tikilib qoladi. Otalarini e’zozlagan yigitlarga havasi keladi. Hozir ham katta anhorning narigi yuzida xayolga cho'mib o'tirgan oqsoqolni ko'rib, ajablanib mashinasini to'xtatdi.

“Nega anhor labida bosh egib o'tiribdi? Mudroq bosib suvga qulab tushsa nima bo'ladi?», — deb o'yladi Turg'unboy. U ko'prikni aylanib, chol yaqinida mashinasini to'xtatdi.Shunda ham ota boshini ko'tarmadi.Turg'unboy yaqinroq borib salomlashdi.Ota beparvogina bosh qoqib qo‘ydi-yu qaramadi.

Ota o‘n olti farzand ko'rdi.Uchtasi go'dakligida ketdi, birini keyingi xotini cho'mich bilan boshiga urib jinni qilib o'ldirdi-yu, o'zi ham to‘satdan g‘oyib bo'ldi.Bir emas, sakkiz yigitning birortasi urushdan qaytmadi.Ketma-ket kelgan qora xatlar otani ezib yubordi.Otaning yagona orzu-umidi kenjatoyida bo'lib qoldi.Uni silab- siypalab, o'zi yemay yedirib, o'zi kiymaganini kiydirib, o'stirdi.Velosiped desa olib berdi, mashina desa olib berdi.O'zi suygan qizga uylantirdi.Ota endi rohat-farog'atda yashayman deganida kenjatoy Sarkordan mehr ko'tarila boshladi.Hatto uning do'q urishi, jerkishi chiqdi.Kelin ham undan andoza oldi.Nasihat qildi, lekin bo'lmadi.Otaning xo'rligi keldi. Ayniqsa, o'g'lining :«Biz bilan yashash malol kelsa, qizingiz bilan turing», -deyishi otani tang qoldirdi. U ko‘z yoshini arang tiyib dedi: «Rahmat, o'g'lim! Mayli, men ketaman, qidirma».

Sarkor otani mazax qil

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 1172

Maruza matinlari

O’zbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi

 

     Qoraqalpog`iston Respublikasi xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

 

 

 

 

 

«Til va adabiyot ta’limi» kafedrasi

 

O`zbek tili    mutaxassisligi bo`yicha o’quv-metodik majmua

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nukus-2016

 

 

 

 

“O’zbek tili” (Davlat tili)  mutaxassisligi bo’yicha o’quv-metodik  majmua

  1. Mutaxassislik nazariyasi va metodikasi masalalari

 

Jami soatlar hajmi- 38

Ma’ruzalarga ajratilgan soatlar hajmi- 12

Amaliy mashg’ulotlarga ajratilgan soat-26

  1. O’zbek tili   (Davlat tili)ni o’qitishda pedagogic texnologiyalar

 

Jami soatlar hajmi-18

Ma’ruzalarga ajratilgan soatlar-6

Amaliy mashg’ulotlarga ajratilgan soat-12

  1. O’bek tili  (Davlat tili)ni o’qitishda axborot-kommunikasiya texnologiyalari

 

Jami soatlar hajmi- 12

Ma’ruzalarga ajratilgan soatlar hajmi-4

Amaliy mashg’ulotlarga ajratilgan soat-8

 

  1. Chet tili (ingliz tili) asoslari

 

Amaliy mashg’ulotlarga ajratilgan soat-8

 

  1. Tanlov mavzular

 

Amaliy mashg’ulotlarga ajratilgan soat-6

 

O’quv-metodik majmua Qoraqalpog’iston Respublikasi xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutining 2016-yil -----yanvar kungi Ilmiy Kengashining ---- sonli bayonnomasi bilan tasdiqlangan.

 

 

 

 

 

“O’zbek tili”(Davlat tili) mutaxassisligi bo’yicha o’quv-metodik majmua materiallarining ro’yxati

 

  1. Xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning  malakasini oshirish bo’yicha davlat talablari.
  2. O’quv- metodik reja.
  3. Dastur.
  4. Kurs yuzasidan zaruruy adabiyotlar ro’yxati.
  5. Ma’ruzalar to’plami.
  6. Tarqatmali materiallar, ko’rgazmali qurollar( o’qitishning interfaol turlari yuzasidan materiallar).
  7. Test topshiriqlari.
  8. Mutaxassislik fanidan malakaviy ishlarining mavzulari

 

 

 

 

“O’zbek tili” (Davlat tili) mutaxassisligi bo’yicha o’quv-metodik majmua “Til va adabiyot ta’limi” kafedrasining 2016-yil----  yanvar kungi yig’lishida qarab chiqildi --- sonli bayonnomasi bilan tasdiqlandi.

 

 

Taqrizchilar:                   f.f n. I. Qurbanboyev, QDU,

                                  O’zbek tili va adabiyoti kafedrasi, dotsenti.

 

                                         f.f.n.  E. Xo’janiyozov, NDPI,

                                   O’zbek tili va adabiyoti kafedrasi, dotsenti.

 

 

 

 

 

 

 

 

 Davlat (o`zbek) tili (rus va qardosh tillardagi sinflar) fanining nazariyasi va o`qitish metodikasi” moduli bo`yicha malaka oshirish     kursi tinglovchilariga qo`yiladigan davlat talablari

Davlat (o`zbek) tili (rus va qardosh tillardagi sinflar) fanining nazariyasi va o`qitish metodikasi moduli bo`yicha tinglovchilar:

  • Kadrlar tayyorlash milliy dasturi bajarilishining hozirgi bosqichida me`yoriy xujjatlar bilan ishlashning mohiyatini anglash va  mavzular asosida o`quvchilar ongiga etkazish,  mustaqil fikrlashga o`rgatish;
  • “2004-2009 yillarda Maktab ta`limini rivojlantirish Davlat umummilliy dasturi”ning ahamiyatini tushunib etish va  mavzular asosida o`quvchilar ongiga etkazish;
  • bugungi maktab muammolari va maqsadlari. Hozirgi  zamon O`zbek tilini o`qitish uslubining yutuqlari va kelajakda o`qitishni takomillashtirish yo`llarini;
  • ta`limga oid me`yoriy xujjatlardagi yangiliklarni mavzular mazmuniga  singdirib o`qitish metodikasini;
  • o`zbek tili bo`yicha yangi tahrirdagi Davlat ta`lim standartlari unga berilgan ta`riflarni;
  • o`zbek tili bo`yicha  o`quv yuklamalarni optimallashtirish va uzviylashtirish mazmunini;
  • o`zbek tilida  yaratilgan yangi muqobil darsliklarni tahlil qila olishi va ular bilan ishlashi;
  • o`zbek tilini o`qitish bo`yicha tajriba almashish va ilg`or tajribalarni ommalashtirish yo`llarini hamda O`zbek tili bo`yicha ilmiy-tadqiqot, metodik ishlarni olib borish va uni amaliyotga tatbiq etishni;
  •  maktabda o`zbek tili bo`yicha sinfdan va maktabdan tashqari mashg`ulotlar hamda to`garak ishlarni rejalashtirish, tashkil etishning yangi shakllarini;
  • metod birlashma ishlarini tashkil qilish va DTS talablari asosida O`zbek tili  fani xonasini jihozlash talablarini;
  • o`zbek tilini o`qitishda ona tilining o`rni an`anaviy, noan`anaviy darslar, dars tizimi, dars tipi va dars turlarini  bir-biridan farqlashi  va tanlay olishi;
  • o`zbek tili darslarida til va nutq ko`nikmalarini nazorat qilish,yozma ishlarni o`tkazish, murakkab mavzular bo`yicha testlar tuzish hamda ularni qo`llash metodikasini bilishi;
  • o`zbek tili darslarida leksik va grammatik materiallar ustida ishlash metodikasini;
  •  o`zbek tili darslarida  fonetik orfografik materiallar ustida ishlash metodikasini;
  • o`zbek tili darslarida rasm-matn (qo`shiq, she`r) ustida ishlash va ko`rgazmali qurollarni tayyorlashda o`qituvchi va  o`quvchilar bilan ishlash metodikasini;
  • maktabda o`zbek tili darslarini kuzatish va tahlil qilish yo`llarini  o`rgata olishi;
  •  o`zbek tili  o`qitish bo`yicha tajriba almashish va ilg`or tajribalarni ommalashtirish yo`llari  va xujjatlar bilan tanish bo`lishi;
  • mul`timediya va elektron dasliklarning tuzilishi.  O`zbek tili  darslarida Internet, mul`timediya va elektron darsliklardan foydalanish metodikasini;
  • o`zbek tili  darslarida Internet, mul`timediya elektron darsliklardan foydalanishda zamonaviy pedogogik texnologiya metodlari, rasmli animatsiyalar, giper tekst bilan ishlash orqali  o`quvchilar bilimini  boyitish metodikasini  o`rgata olishi;
  • pedagogik texnologiya tushunchasi, uning ta`riflari va metodikadan farqini anglashi;
  •  interfaol ta`lim, uning shakllari va ishtirokchilari interfaol ta`lim shakllarini amalda qo`llash mashqlari bilan ishlay olishi;
  • muammoli ta`lim texnologiyasi asoslari, muammoli ta`lim mashg`ulotlarini tashkil etish va boshqara olishi;
  • muammoli ta`lim texnologiyasi asoslari mazmunini bilishi, muammoli ta`lim mashg`ulotlarini tashkil etish va boshqara olishi
  • pedagogik texnologiya turlari va dars modullari o`quv fanlari misolida darslar mazmuni va jarayoni modullarini belgilash mashqlarini bajara olishi;
  •  tinglovchilarning turli pedagogik texnologiyalar bo`yicha dars ishlanmalarini tahlil qilishi va  baholay olishni;
  • mamlakatshunoslikka oid materiallar va yangi darsliklardan foydalanishning interfaol uslublarini;
  • o`quv fani vositasida o`quvchilarni  milliy g`oya va milliy mafkura ruhida tarbiyalashni;
  • o`quvchilarda ongli ravishda bilim egallash, mustaqil fikrlash va ijod qilish ko`nikmalarini shakllantirish yo`llarini;
  • o`qitish metodikasiga oid bilimlarni yangilab borish, kengaytirish hamda amaliy faoliyatda qo`llashni; 
  • o`quvchilar bilimini  baholashning reyting tizimini;
  • o`zbek tili  bo`yicha fan oyligini tashkil etish va o`tkazish metodikasini;
  • o`zbek tili  bo`yicha muammolar, izlanishlar va yangiliklarni;
  • kasbiy mahoratini mustaqil ravishda oshira borish yo`llarini bilishi lozim.

 

 

 

 

“Davlat (o`zbek) tili (rus va qardosh tillardagi sinflar) fanining nazariyasi va o`qitish metodikasi” moduli bo`yicha malaka oshirish kursining o`quv-mavzu rejasi

 

 

Mavzular nomi

Ma`ruza

Amaliy mashg`ulot

Ko`chma mashg`ulot

Jami

 

 

“Ta`lim to`g`risi”dagi Qonun va kadrlar tayyorlash milliy dasturining ijrosi.

 Rus sinflarida optimallashtirilgan o`zbek tili dasturlarini tuzilishi.

4

 

 

4

 

 

Yangi tahrirdagi  DTS va o`quv dasturlari, yangi avlod darsliklarining mazmun-mohiyati.

4

 

 

4

 

 

O`zbek tili darslarida darsdan tashqari mashg`ulotlarni tayyorlash va o`tkazish metodikasi.

2

6

 

8

 

 

Darsni kuzatish va  tahlil etish

 metodikasi.

 

6

6

12

 

 

O`quvchini baholashning tashkiliy jihatlari. Test tuzish texnologiyasi va undan foydalanish metodikasi.

2

4

 

6

 

 

O`zbek tili fan kabinetining namunaviy jihozlanishi .

 

2

 

2

 

O`zbek tili  darslaridao`yin texnologiyasidan foydalanish

 

4

 

4

 

 

Jami:

12

22

6

40

 

 

“Davlat (o`zbek) tili (rus va qardosh tillardagi sinflar) fanining nazariyasi va o`qitish metodikasi” moduli bo`yicha malaka oshirish kursining  o`quv dasturi

 

1-mavzu. “Ta`lim to`g`risi” dagi qonun  va kadrlar tayyorlash milliy dasturining ijrosi. (4 soat ma`ruza)

 O`zbekiston Respublikasining «Ta`lim to`g`risida”gi Qonun va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, Davlat dasturini amalga oshirish chora-tadbirlari, “Oliy va o`rta maxsus, xalq ta`limi vazirliklari hamda o`rta maxsus kasb-xunar ta`limi markazining 2008-2012 yillarda uzluksiz ta`lim tizimini mazmunan modernizatsiyalash va ta`lim-tarbiya samaradorligini yangi sifat darajasiga ko`tarish bo`yicha chora-tadbirlar to`g`risida ”gi qo`shma buyrug`ining ijrosini ta`minlash, xalq ta`limi vazirligining “Ta`lim muassasalarida ijodiy muhitni rivojlantirish” o`quv yili chora-tadbirlari dasturida belgilangan vazifalarning amalga tatbiqi.

2-mavzu. Yangi taxrirdagi DTS va o`quv dasturlari, yangi avlod darsliklarining mazmun–mohiyati. (4 soat ma`ruza)

Yangi taxrirdagi DTS va o`quv dasturi, yangi avlod darsliklarining bosqichma –bosqich yaratilib amaliyotga kiritilayotganligi. O`rta mahsus, kasb –xunar ta`limi va oliy talimi  DTS va dasturlari bilan  UO`T  DTSlar  qiyosiy o`rganish. Ularning mazmun –mundarijasini solishtirish. O`zbek tili bo`yicha yangi tahrirdagi  Davlat ta`lim standartlari. O`zbek tili bo`yicha yangi tahrirdagi UO`T DTS mazmuni, tuzilmasi. Har bir bo`limning maqsad, vazifalari, ularga ajratilgan vaqt, uning nazariy hamda amaliy jihati. O`zbek tilida  yaratilgan yangi muqobil darsliklar tahlili va ular bilan ishlash o`quvchilarning bilim, ko`nikma va malakalariga qo`yilgan majburiy minimal talablar majmui.  DTSni o`quv jarayoniga tatbiq etishda O`zbek tili  o`qituvchisining roli. O`quv materiallarini tanlash va tasniflash. O`zbek tilini o`qitish bosqichlariga tegishli vazifalar xususiyati va o`zaro aloqasi. O`zbek tili o`qituvchilarini qayta tayyorlash va malakasini oshirishga qo`yilgan Davlat talablari bo`yicha munozara.

        O`zbek tilini o`qitish bo`yicha tajriba almashish va ilg`or tajribalarni  o`rganishda O`zbek tilida  yaratilgan yangi muqobil darsliklar bilan ishlash.Yangi darsliklarning yutuq va kamchiliklari. Yangi darslik xamda qo`llanmalar bilan ishlash yo`llari va ularning o`ziga xos xususiyatlari. Zamonaviy o`quv darsliklari va  uslubiy qo`llanmalarning tahlil qilish talablari Zamonaviy o`quv darsliklari va  uslubiy qo`llanmalar bilan ishlashda darslikning yutuq va kamchiliklarini ilmiy jihatdan asoslab bera olishi  tajribalari Zamonaviy o`quv darsliklari va  uslubiy qo`llanmalardagi o`kuvchilar o`zlashtirishi lozim bo`lgan bilim, ko`nikma va malakalarning muhim jabhalarni farqlash tajribalari.

Zamonaviy o`quv darsliklari va  uslubiy qo`llanmalardagi o`quvchi o`zlashtirishi qiyin  bo`lgan bilim, ko`nikma malakalarning  aniqlash tajribalari. Zamonaviy o`quv darsliklari va  uslubiy qo`llanmalar mazmuniga davra suhbatlari, uchrashuvlar orqali munosobat va fikr bildirish rejasini ishlab chiqish va ommalashtirishni o`rganish.

3-mavzu. O`zbek tili darslarida darsdan tashqari mashg`ulotlarni tayyorlash va o`tkazish metodikasi. (2-soat ma`ruza, 6-soat amaliy)

  Ta`lim boshqa tilda olib boriladigan maktablarda darsdan tashqari mashg`ulotlarni tashkil etish va o`tkazish, ularga tayyorgarlik jarayonida tadbirlar chog`ida o`quvchilarning nutqini o`stirish o`zbek tilini o`qitish samaradorligini oshirish omillaridan biri.

Darsdan tashqari o`tkaziladigan ommaviy tadbirlarda milliy istiqlol mavkurasi va g`oyalar tarbiyasini amalga oshirish bilan birga rusiyzabon o`quvchilarga o`zbek tilining mavqe, boyligi, qadr-qimmati, ahamiyati, rivojlanish tarixi haqidagi qiziqarli ma`lumot berish orqali ularning umuminsoniy ma`naviyatini yanada boyitish imkoniyati ham yaratiladi. Darsdan tashqari tadbirlar orqali o`quvchilarni o`zbek xalqining madaniyati, urf-odatlari, musiqasi bilan yaqindan tanishtirish imkoniyatlari bor. Maktabda O`zbek tili bo`yicha sinfdan va maktabdan tashqari mashg`ulotlar hamda to`garak ishlarni rejalashtirish, tashkil etishning yangi shakllari haqida tushuncha uyg`otish, amaliy mashqlar  orqali reja tuzish malakasini rivojlantirish. Sinfdan tashqari  va to`garak ishlarini tashkil qilish, tili o`rganilayotgan mamlakatning qo`shiqlari, hazil latifalar,maqollari,topishmoqlaridan dars va sinfdan tashqari to`garak ishlari jarayonida foydalanish. O`zbek tili fani  bo`yicha  sinfdan tashqari ishlarni tashkil etishda yangi metod va usullardan foydalanish: «B.B.B», «Blum Taksonomiya», «Rezyume» «Sinkveyn», «MSCh» singari metodlardan foydalanish va tadbirlarni tayyorlash va o`tkazish metodikasi.

4-mavzu. Darsni kuzatish va tahlil etish metodikasi. (6 soat ko`chma mashg`ulot).

Maktabda o`zbek tili darsini kuzatish va darsda foydalangan zamonaviy pedagogik texnologiyalarni o`rganish, darsning ijobiy, salbiy jihatlarini tahlil qilish. Dars tahlilining ijobiy natijalari. Dars tahlil qilish madaniyati “Fidbek” insturumentidan foydalanish. Fidbekning pedagog taraqqiyotiga ta`siri. O`zbek tili  fanini o`qitishda ona tilining o`rni dars tizimi, dars tipi va dars turlari, an`anaviy, noan`anaviy darslar o`rtasidagi farqlarni amaliy ravishda anglash, o`zbek tilidan dars ishlanmalarini ishlab chiqish va tahlil qilish jarayonida yangi pedagogik texnologiyalar asosida dars ishlanmalardan namunalar beriladi va ularning tahliliga doir bilim, ko`nakma va malakalar o`rgatiladi.  Tinglovchilarning turli pedgogik texnologiyalar bo`yicha dars ishlanmalarini tayyorlash va taqdimotini tashkil qilish.

5-mavzu. O`quvchini baholashning tashkiliy jihatlari. Test tuzish texnologiyasi va undan foydalanish metodikasi. (2-soat maruza, 4-soat amaliy)

Ta`lim boshqa tillarda olib boriladigan maktablarda o`zbek tilini o`qitishning maqsad va vazifalari, mazmunidan kelib chiqib o`quvchilar BKM sini baholash. Turli manbalardan olingan og`zaki va yozma malumotlarni tushuntirish yo`llari.

 

6-mavzu. O`zbek tili fan kabinetining namunaviy jihozlanishi(2-soat amaliy)

         O`quv xonasining namunaviy jihozlanishi ijtimoiy hayotning illyustratsiyasi emas, balki o`quvchi ruhiyatini, ma`naviy olamini boyitishdagi vositalaridan biri ekanligi.

DTS talablari asosida O`zbek tili  fani xonasini jixozlash, ko`rgazmali qurollarni tayyorlashda o`qituvchi va  o`quvchilar bilan ishlash metodikasi, o`qituvchi, o`quvchi faoliyatini rivojlantirishda metod birlashmaning roli hamda  sinfdan   va  maktabdan tashqari ishlarni tashkillashtirish  bo`yicha chiqarilgan davlat talablari va buyruqlar mazmuni beriladi. Metod birlashma ishini rivojlantirish yullari o`rgatiladi. Metod birlashma faoliyati va  O`zbek tili o`qituvchilarining ilmiy tadqiqot ishlari;

  • darsliklar;
  • o`quv metodik qo`llanmalar;
  • didaktik materiallar yaratish;
  • ko`rgazmali materiallar;
  • o`zbek tili o`qituvchilarinig ilmiy tadqiqot ishlari;
  • darsliklar, o`quv metodik ishlar, didaktik materiallar yaratishdagi talablarning muhimligi, ularni yaratishdagi asosiy talablar;
  • ko`rgazmali materiallar, (malakaviy ijodiy)ishlarni tayyorlash yo`llariva ularga qo`yiladigan pedagogik talablar:
  • fan  metodbirlashmasining ish hujjatlari;
  • fan  metodbirlashmasining maqsad  va  vazifalari

fan  metodbirlashma a`zolarining burchlari, huquqlari va vazifalari haqida ma`lumot berish.

Mul`timedia va elektron darsliklarning tuzilishi.  O`zbek tili  darslarida internet, mul`timediava elektron darsliklardan foydalanish . Darslik asosida ochiq dars ishlanmasi texnologik xaritasi yordamida  ishlanma tayyorlashni o`rgatish metodikasi. O`zbek tili  darslarida elektron darsliklarda  o`quvchilar bilimini  rasmli animatsiyalar bilan ishlash orqali boyitish. Rasmlar tasnifi. Rasm ustida ishlashda e`tibor qaratiladigan  jihatlar. Rasm mohiyatini ochishda savollarning ahamiyati. Rasm ustida ishlashning o`ziga xos xususiyatlari, internet orqali dasturdan foydalanish yo`llarini o`rgatish va amaliy  topshiriqlarni mustaqil bajarish, amaliy mashg`ulotni tashkil etish orqali tinglovchilarining  komp`yuterda ishlash malakasini rivojlantirish.

 

7-mavzu. O`zbek tili  darslarida o`yin texnologiyasidan foydalanish(4-soat amaliy)

Ta`limda zamonaviy texnologiya. Ona tili darslarida zamonaviy texnologiyaniqo`llash.

 Adabiy ta`limda o`yin texnologiyalarining o`rni va ahamiyati. O`yin turlari va ulardan foydalanish texnologiyasi.  O`yin texnologiyalari asosida ona tili darslarini tashkil etish.  O`yin-mashqlar har doim shaxsning ma`lum bir  faoliyatga bo`lgan qiziqishini orttiradi.

Mashq davomida o`quvchining muloqotga kirishishi kommunikativ-muloqot madaniyatini egallashga yordam beradi.

O`quvchining o`z iqtidori, qiziqishi, bilimini va o`zligini namoyon etishga imkon yaratadi.

Hayotda va mashq jarayonida yuz beradigan turli qiyinchiliklarni engish, mo`ljalni to`g`ri olish ko`nikmalari tarkib topadi.

O`yin-mashq jarayonida ijtimoiy normalarga mos hulq–atvorni egallash, kamchiliklarga barham berish imkoniyati  yaratiladi.     

Ko`chma mashg`ulot (6 soat)

G`ofur G`ulom, Abdulla Qahhor uy muzeylari,  “Adabiyot” muzeyida ko`chma ashg`ulotlarni tinglovchilar tanlovi asosida o`tkazish.

          Mashg`ulot o`tkazishdan kuzatilgan maqsad:

  1. Adib hayoti va ijodi bo`yicha muzey rahbarining suhbati.
  2. Muzey eksponatlari bilan ekskursovodning tanishtirishi.
  3. O`rta maktabda AL va KXK da o`tiladigan adiblar hayoti va ijodiga doir innovatsion texnologiyalardan foydalanish usullari haqida suhbat – dars.

 

«Davlat (o`zbek) tili fannini o`qitishda pedagogik texnologiyalar» moduli bo`yicha malaka oshirish kursi tinglovchilariga qo`yiladigan
davlat talablari

 

«Davlat (o`zbek) tilifannini o`qitishda pedagogik texnologiyalar» moduli bo`yicha tinglovchilar:

  • pedagogik texnologiya tushunchasini, uning mazmun – moxiyatini bilishi;
  • pedagogik texnologiyalar ta`lim maqsadini amalga oshirishdagi o`rni va mavqeini tushunib etish;
  • pedagogik texnologiyalarni qo`llash printsiplarini egallash;
  • Ta`limiy va ishchanlik o`yinlarini bilishi;
  • muammoli rivojlantiruvchi ta`lim metodlarini anglay olishi;
  • O`quvchilarning mustaqil faoliyatlarini tashkil qilishva ta`millash yo`llarini bilishi;
  • o`quvchi faoliyatini baxolay olishi;
  • o`quv jarayonini texnologiyalashtirish haqida tasavvurga ega bo`lishi;
  • Pedagogik muloqot asoslarini tushinib etishi;
  • “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” da o`qituvchi va o`quvchi shaxsigaqo`yilgan talablarni bilishi;
  • pedagogik menejment asoslarini egallashi;
  • pedagogik texnologiyalarni qo`llashda vaqt chegarasi masalasini anglab etishi;
  • o`qituvchilarning o`z ustida mustaqil ishlash maxoratini oshirish usullarini egallashi;
  • ko`rgazmali o`qitish usullarini bilish va qo`llay olishi;
  • ilg`or pedagogik texnologiyalarni qo`llab namunaviy –imitatsiya o`quv mashg`ulotlarni tashkil eta bilishi;
  • ta`lim – tarbiyaningfaollashtiruvchi usullarini bilishi, anglay olish va egallashlari kerak.

 

“Davlat (o`zbek) tili fannini o`qitishda pedagogik  texnologiyalar” modulining o`quv-mavzu rejasi 

 

 

MAVZULAR

 ma`ruza           

amaliyot              

Ko`chma                                                              darslar

jami      

 

O`zbek tili o`qitishning zamonaviy muammolari. Pedagogik texnologiya metodlaridan darslarda foydalanish yo`l-yo`riqlari.

6

-

-

6

 

“Venn ”diagrammasi metodidan o`zbek tili darslarida foydalanish.

-

4

-

4

 

“BBB”metodini o`zbek tili darslarida qo`llash.

-

4

-

4

 

“Bumerang”texnologiyasini o`zbek tili darslarida qo`llash.

-

2

-

2

 

“Charxpalak” metodi va uni o`zbek tili darslarida qo`llash.

-

2

-

2

 

Dars ishlanmalarini yaratish, Darsning texnologik xaritasini tuzish.

-

-

6

6

 

Jami:

6

12

6

24

 

 

“Davlat (o`zbek) tili fannini o`qitishda pedagogik  texnologiyalar”
modulining o`quv dasturi 

 

 1-mavzu: O`zbek tili o`qitishning zamonaviy muammolari. Pedagogik texnologiya metodlaridan darslarda foydalanish yo`l-yo`riqlari.  (6 soat ma`ruza)

        Zamonaviy pedogogik texnologiya vositasida yosh avlodni milliy ruxda tarbiyalash va ta`lim berish uchun dars berishning turli-tuman usullaridan foydalanish orqali ko`zlangan maqsadga erishish mumkin.

O`zbek tili o`qitishning zamonaviy muammolari, unda yangi pedagogik  texnologiyalarning  o`rni va ahamiyati,  ta`lim-tarbiya jarayoni sifati va samaradorligini oshirish kelgusi  taraqqiyotimizning asosi ekanligi, ta`lim jarayonida yangi pedagogik texnologiyalarning interfaol metodlarini o`quv jarayoniga tadbiq qilish,  o`zaro hamkorlik tuyg`ularini shakllantirishga erishish nazarda tutiladi.

   2-mavzu. Interfaol  metodlar (Venn)  diagrammasi kabi  metodlardan o`zbek tili darslarida foydalanish (4 soat amaliy mashg`ulot)

    Dars samaradorligini oshirishda ta`lim texnologiyalari va interfaol metodlarning ahamiyati. Ta`limiy-o`yin texnologiyalari. Maktab darslarida interfaol uslublardan foydalanish uslubiyoti va ularni o`quvchilapning bilim, ko`nikma va malakalarini oshirishdagi hamda o`zlashtirish darajasini aniqlashdagi ahamiyati.

  3–mavzu: “BBB” metodini  o`zbek tili darslarida qo`llash (4 soat amaliy mashg`ulot)  

          “BBB”metodi haqidagi.

          Ushbu jadval bilan ishlash ishi ma`lum  o`quv materialini o`qish vaqtida amalga oshirish:

Bilaman

Bilishni xohlayman

Bilib  oldim

 

 

 

 

Birinchi ustunga o`quvchi mavzu yoki muammo bo`yicha biladigan barcha narsalar yoziladi.Uchunchi ustunga esa mavzu o`rganilgandan so`ng, bilib olgan  ma`lumotlar, bilimlar yoziladigan.

           Foydalanish doiralari. Gumanitar fanlar tarkibiga kiruvchi darslarda axborot bilan ishlash strategiyasi sifatida, biron mavzu yoki muammo bo`yicha tadqiqotlar o`tkazish uchun tavsiya qilinadi.

            Afzalliklari. Axborot bilan mustaqil ishlash ko`nikmalarini rivojlantiradi, savollarni ifodalash qobiliyatini shakllantiradi, tadqiqotchilik ishlari bo`yicha dastlabki ko`nikmalarni beradi. 

          

          4-mavzu.”Bumerang” texnologiyasini o`zbek tili darslarida qo`llash bo`yicha amaliy mashg`ulot.(2soat amaliy mashg`ulot).

        “Bumerang”texnologiyasi haqida. Dars va darsdan tashqarida turli adabiyotlar, matnlar bilan ishlash, fikrni erkin holda bayon eta olish, qisqa vaqt ichida ko`p ma`lumotga ega bo`lish hamda dars mobaynida o`qituvchi tomonidan barcha o`quvchilarni baholay olish. Kitob va matn bilan ishlash taxnikasi. Texnologiyadan foydalanish tartibi. O`zbek tili darslarida qo`llashga qo`yiladigan talablar.

“Bumerang”  texnologiyasi

Texnologiyaning  tavsifi.  Bu  texnologiya  o`quvchilarni  dars  jarayonida,  darsdan  tashqarida  turli adabiyotlar,  matnlar  bilan  ishlash,  o`rganilgan  materialni  yodida  saqlab  qolish,  so`zlab  berish,  fikrini erkin  holda  bayon  eta  olish,  qisqa  vaqt  ichida  ko`p  ma`lumotga  ega  bo`lish  hamda  dars  mobaynida  o`qituvchi  barcha  o`quvchilarni  baholay  olishga  qaratilgan.

         Texnologiyaning  maqsadi.  O`quv  jarayoni  mobaynida  tarqatilgan  materiallarni  o`quvchilar  tomonidan  yakka  va  guruh  holatida  o`zlashtirib  olishlari  hamda  suhbat- munozara  va  turli  savollar  orqali  tarqatma  materialdagi  matn  qay  darajada  o`zlashtirilganligini  nazorat  qilish  va  baholash.  O`quv  jarayoni  mobaynida  har  bir  o`quvchi  tomonidan  o`z  ballarini  to`plashga  imkoniyat  yaratish.

         Texnologiyaning  qo`llanishi.  O`qish  fanida  sinfdan  tashqari  o`qish  darslarida    yakka  tartibda, kichik  guruh, va  jamoa  shaklida  foydalanish  mumkin.

         Mashg`ulotda  foydalaniladigan  vositalar.  O`quvchi  dars  jarayonida  mustaqil  o`qishlari ,  o`rganishlari,  o`zlashtirib  olishlari   uchun  mo`ljallangan  tarqatma  materiallar.

         Mashg`ulotni  o`tkazish  tartibi. Bu  texnologiyaning  bir  necha bosqichda  o`rganilishi aytiladi.

5-mavzu.  “Charxpalak” metodi va uni o`zbek tili darslarida qo`llash metodikasi (2 soat amaliy mashg`ulot).

Charxpalak” metodi va uning tavsifi, maqsadi qo`llanilishi, mashg`ulotni o`tkazish tartibi. O`zbek tili darslarida “Charxpalak” metodini qo`llash uchun o`quv materiallarini tayyorlash. Tarqatma materiallar va matn bilan ishlash metodikasi. 

Charxpalak  texnologiyasi

         Texnologiyaning  tavsifi, maqsadi,  mashg`ulotda  foydalaniladigan  vositalar  (Qog`oz  va  flomaster,  tarqatma  materiallar), mashg`ulotni  o`tkazish  tartibi o`rganiladi.  

         6-mavzu: Dars ishlanmalarini yaratish. Darsning texnologik xaritasini yaratish (6 soat ko`chma mashg`ulot).

   Ta`lim jarayonini loyihalash bosqichlari, darsning 6 bosqichi, ta`lim maqsadi va natijalarini  to`g`ri belgilashda amal qilinadigan tamoyillar. Darsning texnologik xaritasi, uni tuzish bo`yicha tavsiyalar. Dars ishlanmasini namunaviy loyihasini yaratish. Darslarda uyga vazifaning mazmunini ishlab chiqish. Darsga qo`yiladigan talablar. Modellashtirilgan dars. Ta`lim samaradorligini oshirishda darsning ahamiyati. Dars jarayonini tashkil etish. Darsni tahlil qilishning asosiy yo`nalishlari. Darsni baholash tartibi o`qituvchi va o`quvchining darsdagi faoliyati.

 

«Davlat (o`zbek) tili fannini o`qitishda axborot texnologiyalari» moduli
bo`yicha malaka oshirish kursi tinglovchilariga qo`yiladigan
davlat talablari

 

«Davlat (o`zbek) tili fannini o`qitishda pedagogik texnologiyalar» moduli bo`yicha tinglovchilarning:

  • Davlat (o`zbek) tilida axborot kommunikatsiya texnologiyalardan foydalanish;
  • Microsoft Word dasturi yordamida geografiya elektron dars ishlanmalarini yaratish texnologiyasi;
  • Microsoft Excel dasturi yordamida geografik ma`lumotlarni qayta ishlash texnoloiyasi;
  • Microsoft Power Point dasturi yordamida geografiyadan dars taqdimotlarini yaratish texnologiyasi;
  • “Paint” dasturidan geografiya darslari jarayonida foydalanish;
  • Davlat (o`zbek) tili fanidan yaratilgan elektron darsliklardan o`quv jarayonida foydalanish. Internet tarmog`ida ishlash, elektron pochta xizmatidan foydalanish bo`yicha bilim, ko`nikma va malakalarga ega bo`lishlari talab etiladi.

 

«Давлат (ўзбек) тили фанини ўқитишда ахборот технологиялари» модулининг ўқув-мавзу режаси

Mavzular

Jami

Ma`ruza

Amaliy

 

O`zbek tili  fani yo`nalishida yaratilgan elektron darsliklar, elektron ta`lim vositalari va ularni dars jarayonida qo`llash

2

-

2

 

O`zbek tili   darslarida foydalaniladigan internet saytlari, resurslari va ulardan darsda foydalanish metodikasi

2

-

2

 

Maktab   O`zbek tili   kursini o`qitishda axborot kommunikasiya texnologiyalaridan  va texnik vositalardan foydalanish bo`yicha amaliy topshiriqlarni bajarish (o`qituvchi o`zining elektron portfoliosini yaratishi)

2

-

2

 

O`zbek tili   fani uchun o`quv fil`mlari to`plamidan dars jarayonida foydalanish metodikasi

2

-

2

 

O`zbek tili   fanidan audiovizual mul`timedia vositalari yordamida metodik mahsulot yaratish usullari va undan foydalanish

2

-

2

 

«S-TeST» diagnostik test dasturi bilan ishlash

 

2

-

2

 

Jami:

12

 

12

 

“Davlat (o`zbek) tili fannini o`qitishda axborot texnologiyalari
modulining o`quv dasturi 

 

 

1-mavzu: O`zbek tili darsi uchun Microsoft Office Power Point dasturi yordamida o`quv materiallarini, dars taqdimotlarini tayyorlash metodikasi (2 soat amaliy mashg`ulot).

TaqdimotlarMicrosoft Office Power Point dasturi va uning imkoniyatlari. dasturi menyusi, uskunalar paneli va formatlash elementlari.  Slaydlar bilan ishlash, ularni o`zgartirish, yangi slaydlar qo`shish. Slaydlarga animatsiyalar kiritish, ovoz yozish, dizayn berish amallarini o`zlashtirish. Dars taqdimotlarini yaratish.

2-mavzu:O`zbek tili darslarida foydalaniladigan internet saytlari, resurslari va ulardan darsda foydalanish metodikasi (2 soat amaliy mashg`ulot, 2 soat mustaqil ish).

Internet saytlari va ularning tasnifi. Ona tili va adabiyot  faniga oid saytlar va ulardan darsda foydalanish metodikasi.

Tarmoq kundaligida Coogle, MSN and Yahoo kabi qidiruv tizimlaridan foydalanish. Biznes, siyosat, din, oilaviy munosabatlar, musiqa, san`at, matn, fotosurat, audio va video fayllardan foydalanish. Blok yaratish uchun  www.Blogger.com`da ro`yxatdan o`tish.

3-mavzu: Maktab O`zbek tili  kursini o`qitishda axborot kommunikatsiya texnologiyalaridan  va texnik vositalardan foydalanish bo`yicha amaliy topshiriqlarni bajarish (o`qituvchi o`zining elektron portfoliosini yaratishi)

e-portfolioni tuzishda qo`llaniladigan dasturiy ta`minot: Ms Power Point, Adobe Acrobat. Elektron portfolioning tarkibiy qismlari:Titul sahifasi, Kirish va mustaqil ish mavzusining qisqacha mazmuni, Mundarija aks ettiriladi: o`rganilgan/ bajarilgan topshiriqlar/ salohiyat ko`rsatkichlari, Dalillar / artefakt: bajarilgan topshiriqlar bo`yicha materiallar joylashtirilgan papkalar (mundarija giperssыlkasi), calohiyatini rivojlantirish bo`yicha o`rganishning davomi. Portfolio formati. Titul sahifasi.     Mening Portfoliom.   Ismi – 2.  Kirish va mavzu bo`yicha umumiy ma`lumot. 3. Mundarija 4.  1-mazmun 5.  2-mazmun

4-mavzu: O`zbek tili fani uchun fil`mlar to`plamidan dars jarayonida foydalanish metodikalari (2 soat amaliy mashg`ulot)

Ona tili va adabiyot badiiy fil`mlar va o`quv fil`mlaridan dars jarayonida foydalanish uchun materiallar to`plash, ularni qayta ishlash, dars mavzusiga moslashtirish, taqdimotni tayyorlash metodikasi

5-mavzu: Virtual muzeylar, virtual kutubxona materiallaridan o`zbek tili  darslarida foydalanish (2 soat mustaqil ish).

Internet tarmog`ida dunyo muzeylari saytlarini izlash, virtual muzeylar  materiallarini to`plash, ularni davrlar yoki hududlar bo`yicha turkumlashtirish, dars uchun muzey materiallaridan o`quv materiali tayyorlash va undan darsda foydalanish  metodikasi

6-mavzu: O`zbek tili fanidan audiovizual mul`timedia vositalari yordamida metodik mahsulot yaratish usullari va undan foydalanish (2 soat amaliy mashg`ulot, 2 soat mustaqil ish)

  1. Ma`lumot yig`ish. Birlamchi qayta ishlash. Audio va video materiallarni qayta ishlash. Yig`ilgan materiallarni tizimlashtirish. Dasturiy ta`minot bazasiga biriktirish. Yaratilgan audiovizual mul`timedia metodik mahsulotlaridan dars jarayonida foydalanish.

7-mavzu: «S-TEST» diagnostik test dasturi bilan ishlash

(2 soat amaliy mashg`ulot).

S-TEST diagnostik test dasturining tuzilishi:  Fanni baholash uslublari. S_test diagnostik test dasturining ish prinsipi. Dasturiy ta`minot uchun test tuzish texnologiyasi va printsiplari. Dastur bazasi bilan ishlash. Test natijalarini savol-javob sxemasida tahlil qilish.

 

Davlat (o`zbek) tili  o`qituvchilari malakasini  oshirish kurslari uchun
 tavsiya etiladigan tanlov mavzulari bo`yicha tinglovchilarga qo`yiladigan davlat talablari

 

Tanlov mavzulari  moduli bo`yicha tinglovchilar:

  • zamonaviy ta`lim vositalaridan o`zbek tili o`quv predmetini o`qitishda foydalanish;
  • o`zbek tili o`quv predmetini o`rta maxsus, kasb- hunar ta`limi muassasalaridagi tayyorlov yo`nalishlariga moslab o`qitish;
  • o`zbek tili o`quv predmetini o`qitishda didaktik o`yin-mashq materiallarni ishlab chiqish texnologiyasiga ega bo`lishlari lozim.

 

 

 

 

Davlat (o`zbek) tili  o`qituvchilari malakasini oshirish kurslari
uchun tavsiya etiladigan tanlov mavzulari

 

Mavzular

Jami

Ma`ruza

Amaliy

1

Zamonaviy ta`lim vositalaridan o`zbek tili o`quv predmetini o`qitishda foydalanish

 

2

 

2

2

O`zbek tili o`quv predmetini o`rta maxsus, kasb-hunar ta`limi muassasalaridagi tayyorlov yo`nalishlariga moslab o`qitish

 

2

 

2

3

O`zbek tili o`quv predmetini o`qitishda didaktik o`yin-mashq materiallarini ishlab chiqish texnologiyasi

 

2

 

2

 

Jami

6

 

6

 

 

 

 

Davlat (o`zbek) tili  o`qituvchilari malakasini oshirish kurslari
uchun tavsiya etiladigan tanlov mavzularining
o`quv dasturi

 

1. Zamonaviy ta`lim vositalaridan o`zbek tili o`quv predmetini o`qitishda foydalanishni bilishi (2 soat amaliy mashg`ulot).

2 O`zbek tili o`quv predmetini o`rta maxsus, kasb-hunar ta`limi muassasalaridagi tayyorlov yo`nalishlariga moslab o`qitishni o`rganish (2 soat amaliy mashg`ulot).

3. O`zbek tili o`quv predmetini o`qitishda didaktik o`yin-mashq materiallarini ishlab chiqish texnologiyasidan foydalanishni bilish (2 soat amaliy mashg`ulot).

 

 

Foydalaniladigan adabiyotlar, elektron ta`lim ashyolari va didaktik vositalar

 

1. И.Каримов. «Ўзбекистон ХХ1 аср бўсағасида». Тошкент. 1999 йил.

2. И.Каримов. «Ўзбекистон буюк келажак сари». Тошкент. 1998 йил.

3. И.Каримов. «Баркамол авлод орзуси» Тошкент. 1998 йил.

4. И.Каримов. «Ўзбекистон ХХ1 асрга интилмоқда» Тошкент. 1999 йил.

5. И.Каримов. «Маънавий юксалиш йўлида» Тошкент. 1998 йил.

6. И.Каримов. «Баркамол авлод - Ўзбекистон тараққиётининг пойдевори» Тошкент. 1997 йил.

7. Каримов И.А. «Юксак маънавият енгилмас куч» асари. Тошкент «Маънавият» нашриёти 2008 йил.

8. Kаримов И.А. «Ўзбекистониннг 16 йиллик мустақил тараққиёт йўли». Т.: «Ўзбекистон», 2007, «Халқ сўзи» 2007 йил  31 август.

9. Kаримов И.А. «Янгиланиш ва барқарор тараққиёти йўлидан янада изчил ҳаракат қилиш, халқимиз учун фаровон турмуш шароити яратиш - асосий вазифамиздир». «Халқ сўзи»,   2007 йил   13 феврал.

10. Karimov I.A. «O`zbek xalqi hech qachon va hech kimga qaram bo`lmaydi». Asarlar, 13 tom. 2006 yil.

11. Karimov. I. A. -Yangi O`zbekiston Prezidenti. T.: «O`zbekiston», 1996.

12. Karimov I.A. «Milliy davlatchilik, istiqlol mafkurasi va Huquqiy madaniyat to`g`risida». T., 1999.

13. Karimov I.A. «O`zbekiston buyuk kelajak sari». T.: «O`zbekiston», 1999.

14. Karimov I.A. «Inson, uning xuquqi va erkinliklari hamda manfaatlari - eng oliy qadriyat». O`zbekiston Respublikasi Xalq ta`limi vazirligi hay`at majlisining 2001 yil 21-iyuldagi «Xalq ta`limi tizimida uzluksiz Uslubiy xizmatni takomillashtirish to`g`risida»gi 7/3 sonli qarori.“Ta`lim taraqqiyoti” 2001 yil 3-soni.

15. Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида» ги қонуни ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» 1997 йил 29 август.

  1. «Ўзбекистон Республикасида умумий ўрта таълимни ташкил қилиш тўғрисида» Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 1998 йил 13- майдаги 203-сонли қарори.
  2. «Умумий ўрта таълимнинг давлат таълим стандартларини тасдиқлаш тўғрисида». 1999 йил 16 август.

18. Ўзбекистон Республикасининг давлат рамзлари.

19. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. Тошкент. 2003 йил.

20. «Маънавият ва маърифат» маркази фаолиятини янада такомиллаштириш ва самарадорлигин ошириш тўғрисида» Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1996 йил  9 сентабрдаги фармони.

21. «Маънавий-маърифий ислоҳотларни янада чуқурлаштириш ва унинг самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» ги Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1998 йил 24 июлдаги 311-сонли қарори.

  1. «Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар» Тошкент. 2001 йил.

23. М.Мирқосимов. «Мактабни бошқаришнинг назарий ва Педагогик асослари». Тош-1995 йил.

24. Р.Ахлидинов ва бошқалар. «Мактаб бошқарувида ички назорат» Тошкент-1996 йил.

25. Ж.Ғ.Йўлдошев,  С.А.Усмонов. Педагогик технология асослари.  «Ўқитувчи»  2004 йил.

26. Р.Ҳ.Жўраев, Ў.Қ.Толипов, Ш.С.Шарипов.  Узлуксиз таълим тизимида ўқувчиларни касб-ҳунарга йўналтиришнинг илмий-педагогик асослари.  «Фан» 2004 йил.

27. А.Агзамов, А.Юсупов. Ўқувчиларга билим беришда инновацион    усуллардан фойдаланиш. Тошкент, 2003 йил.

24. Рейтинг тизими тўғрисида Низом. Тошкент 2006 йил.

25. Ж.Ғ. Йўлдошев. “Таълимимиз истиқлол йўлида”. Тошкент. 1996 йил.

26. Р.Ҳ. Жўраев, С.Т. Турғунов. “Таълим менежменти”. Т. 2006 йил.

27. Ўқувчиларни касб-ҳунарга йўналтириш бўйича меёрий ҳужжатлар тўплами. НВПКҚТМОИ нашириёти 2005 – йил.

28. Узлуксиз таълим тизимида ўқувчиларнинг касб-ҳунарга йўналтиришнинг илмий-педагогик асослари мавзусида Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Тошкент 2002-йил 15-16 ноябр.

29. Э. Қўрғонбоев. Мактаб ички бошқарув тизими мониторинги ва уни амалга оширишнинг педагогик йўналишлари. Тошкент 2003 йил.

30. Узлуксиз таълим тизимида методик хизматни такомиллаштириш.  Халқ та`лими вазирлигининг 2002 йил 26 аърелдаги 70-сонли буйруғи.

31. Педагог ходимларни қайта тайёрлаш ва малакасини оширишга қўйиладиган Давлат талаблари. Халқ таълими вазирлигининг 2002- йил 26- аърелдаги 70-сонли буйруғи.

32. Ўзбекистон Республикаси  Вазирлар Маҳкамасининг 2006- йил 16 февралдаги  “Педагог кадрларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида”ги 25 – сонли қарори.

33. ХТВ нинг 2006  йил 7 июндаги “Педагог кадрларни қайта тайёрлаш ва малака ошириш тизимини янада такомиллаштириш тўғрисида”ги 149-сонли буйруғи.

34. ХТВ нинг 2006- йил 21-июлдаги “Қайта тайёрлаш ва малака ошириш таълими бўйича бериладиган ҳужжатлар ҳақида ”ги 187-сонли буйруғи.

35. Farberman B.L, Asomov D.K. Pedagogik testlar va Tinglovchilar bilimini nazorat qilish va baholashning reyting usuli. T. RUUI. 1995. 102 b.

36. A.Hojiahmedov. She`riy san`atlar va mumtoz qofiya. – T.:Sharq,1998,160 b.

37.A.Hojiahmedov. She`riy san`atlarni bilasizmi? – T.: Sharq, 1999, 96 b.

38.A.Hojiahmedov. Mumtoz badiiyat malohati. – T.: Sharq, 240 b.

39.A.Hojiahmedov. Maktabda o`rganiladigan mumtoz she`riyatning vazn ko`rsatkichlari. – T.: Sharq, 2001.

40.A.Hojiahmedov. O`zbek aruzi lug`ati. – T.: Sharq, 1998.

41.O. Madaev. O`quvchilar bilimini baholashda vaqtdan samarali foydalanish usullari. T:- 2007y.

  1. http://www.istedod.uz - “Iste`dod” jamg`armasi sayti.

43. http://www.edunet.uz - maktablar, o`quvchi va o`qituvchilar sayti.

 

 

 

 

 

1-Mavzu: “Ta’lim to’grisida”gi Qonun va kadrlar tayyorlash milliy dasturining ijrosi. Rus va qardosh tillardagi sinflarda optimallashtirilgan o’zbek tili dasturlarining tuzilishi

 

                                                                         (4 soat ma’ruza).

                          

Fan:        O’zbek tili (Davlat tili) fani                         Auditoriya : 324

 

Mavzu: “Ta’lim to’g’risida”gi Qonun va kadrlar tayyorlash milliy dasturining ijrosi. Rus va qardosh tillardagi sinflarda optimallashtirilgan o’zbek tili dasturlarining tuzilishi   (4 soat ma’ruza).

Kalit so’zlar: DTS , yangi avlod  darsliklari , uzviylik, izchillik, uzluksizlik, takomillashtirilgan o’quv  dasturi, interfaol ta’lim, ta’limda  tenglik, дидактика, методика.

 Soatlar soni: (4 soat ma’ruza)

Мa’ruza matnini ishlab chiquvchi: Ikrombek Xolmurodov.

Ма’ruza matnni tayyorlagan vaqti: 2016 yil, 4- yanvar.

Ish joyi: Qoraqalpog’iston RXTXQT va UMOI.

 

Mavzuning qisqacha ta’rifi:

«Ta’lim to’g’risida»gi qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da ona tili masalasiga katta e’tibor berilgan. SHunga ko’ra har qanday etuk kadrning o’z ona tilini yaxshi egallagan bo’lishi unga qo’yiluvchi asosiy talablardan biri hisoblanadi.

O‘zbekistonda yashovchi barcha millat vakillarining o‘qish va ishlash jarayonida mahalliy millat vakillari bilan teng munosabatda bo‘lishlari, barcha sohalarda erkin fikr almashishlari uchun o‘zbek tili ta’limi xalqaro standart talablariga javob berishi, o‘zbek tilini kommunikativ va lingvistik kompetensiyasi bo‘yicha yetarli darajada egallashlari ko‘zda tutiladi.        

Shunga ko‘ra O‘zbekiston Respublikasida uzluksiz majburiy ta’lim tizimida  o‘zbek (davlat) tilini o‘qitishning asosiy maqsadi o‘rganuvchilarning kundalik, ilmiy va kasbga oid sohalarda faoliyat olib borishi uchun o‘zbek tilida kommunikativ kompetensiyasini,  ya’ni o‘quvchining o‘zbek tili bo‘yicha egallagan bilim, ko‘nikmalarini muloqot jarayonida qo‘llash qobiliyatini shakllantirishdan iboratdir.

“O‘zbek tili” fanidan o‘quv dasturi  ta’lim boshqa tillarda olib boriladigan umumta’lim maktablarining 2-9-sinflari  o‘quvchilari davlat ta’lim standartining A1 darajasi talablariasosida  tuzildi.  DTSning  A1 darajasi umumiy o‘rta ta’limning boshlang‘ich – 2-4-sinflari uchun me’yor hisoblanadi. Ushbu ta’lim bosqichlari bitiruvchilari DTSning ushbu darajalari uchun qo‘yilgan talablarga javob berishlari shart. 

 

 O’quv jarayonini amalgаoshirishtexnologiyasi. Kattalar bilan ishlash.

Меtod:  Suhbat, savol- javob  metod.

 

Shakl:  Suhbat, ma’ruzа, yakkа tartibdа, juftlikdа vа kichik guruhlardа ishlash.

Vositalar (Texnik  va didak): o’zbek tili darsliklar, tarqatma materiallar, marker, kley, skvoch, flipchat  va rangli qog’ozlar, ma’ruzaа asosidа tayyorlangan taqdimot slaydlati,  doska, kompyuter, proektor va boshqа resuslar.

Nazorat:   Og’zaki nazorat,  savol- javob,  kuzatish.

Baholash: Rag’batlantirish, guruhlar ishini baholash, o’z-o’zini  baholash.

Dars / ma’ruza/ning maqsad  va  vazifalari:

Maqsadlar:

 Ta’limiy:Ishtirokchilaro’zbektili  fanidanyangitahrihdagiDTS, optimallashtirilgano’quvdasturlari, darslik, o’quvqo’llanmalarihaqidama’lumotgaegabo’ladilarvaularningtahlilibilan  tanishadilar.  

  Tarbiyaviy:  Tinglovchilar o’zbek tili   fanidan uzviylashtirilgan DTS asosida ta’lim va tarbiya uzviyligiga oid uzviylashtirilgan mavzularning mahiyatini amaliy mashqlar orqali o’zlarida sinovdan o’tkazadilar.

Rivojlantiruvchi: Tinglovchilarning mavzuga oid nazariy va  amaliy bilim hamda  ko’nikmalari rivojlantiriladi. 

 

Vazifalar: (maqsadga mos ravishda vazifalarni tinglovchi uchun topshiriq yoki savol shaklida ifodalang).

Ta’limiy savol:

 1. Yangi tahriridagi DTS haqida qanday ma’lumotga egasiz?

2. Amaldagi darsliklar va uzviylashtirilgan dastur va  darsliklarning  o’xshash va farqli tomonlari  haqida o’z  fikrlaringiz bilan  o’rtoqlashing?

Tarbiyaviy savol:Mavzularning  o’zaro bog’liqligiga misollar keltiring.

Rivojlantiruvchi savol: Optimallashtirilgan DTS va takomillashtirilgan  o’quv  dasturlari hamda yangilangan darsliklardagi bilim, ko’nikma va malakalarning o’quvchi yoshiga mosligi darajasiga to’xtalib o’ting?

 

REJA:

 

  1. Til – ijtimoiy hodisa.
  2. O’zbek tili – davlat tili.
  3. Hozirgi o’zbek adabiy tili kursi shu tilning ilmiy asosda o’rganuvchi fan.
  4. O’zbek tili va uning taraqqiyot bosqichlari.
  5. O’zbek tili rivojlanishining asosiy omillari.
  6. Hozirgi o’zbek adabiy tilining bo’limlari.

Til ijtimoiy hodisadir. Chunki u biror yakka shaxs yoki guruh tomonidan yaratilmaydi. Til jamiyatning maxsuli bo’lib, ibtidoiy jamoa davrida kishilarning birlashib yashashi va birga mehnat qilish jarayonida yuzaga kelgan. U faqat jamiyatda, odamlar orasidagina mavjud bo’ladigan ijtimoiy quroldir. Til jamiyat tomonidan yaratilganligi uchun ham, uning yashashi va rivojlanishi shu tilda gaplashuvchilarning mavjudligi va taraqqiyot darajasi bilan belgilanadi. CHunki jamiyatda ro’y bergan o’zgarishlar ta’sirida til ham o’zgarib va rivojlanib boradi. Buni ayniqsa, tilning lug’at sathida yaqqol kuzatish mumkin. Demak, tilning rivojlanishi jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bog’langandir.

O’z navbatida jamiyat ham tilsiz rivojlana olmaydi. Zero, u kishilarning o’zaro muomala va munosabatlarini ta’minlovchi eng muhim aloqa vositasi sanaladi. Kishilar o’zlarining eng nozik his-tuyg’ularidan tortib eng oddiy salomlashishgacha barchasini til orqali ifoda etadilar.

Hazrat Alisher Navoiy:

Til ayladi insonni judo hayvondin

Bilkim guhari yo’q sharifroq ondin.  

deb bejiz yozmagan edi.

         Dunyoda 3000 dan ortiq til bo’lib, ular o’zaro genetik jihati, tipologiyasi, mohiyati, yozuvga ega yoki ega emasligi, jamiyat hayotida tutgan o’rni va unda gaplashuvchilarning umumiy miqdori kabi belgilari bilan farqlanadi. O’zbek tili ham shular jumla

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 2718

Ona tili va adabiyot fanidan test materiyallari

 

 

Qoraqalpog’iston Respublikasi xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

 

 

                                                        

 

 

 

“Til va adabiyot ta’limi” kafedrasi

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nukus-2015 yil

 

 

Tuzuvchi: IkromXolmurodov

 

Taqrizchilar: IlhomQurbonboyev- filologiyafanlarinomzodi, dotsent,

                          Quvondiq Qodirov-   filologiya fanlari nomzodi, dotsent.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         Ushbu metodik qo’llanmada ona tili va adabiyot fani o’qituvchilari uchun ham ona tilidan, ham adabiyot fanidan sinflar kesimida test topshiriqlari berilgan bo’lib, ular fanning ilk bosqichlaridan boshlab, keying davrlarni o’z ichiga qamrab olgan. Kelgusida uchbu qo’llanma ona tili va adabiyot fani o’qituvchilarimiz uchun yaqindan yordam beradi deb umid qilamiz.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Qo’llanma ‘Til va adabiyot ta’limi” kafedrasining-----------------

------------ majlisi qarori bilan tasdiqlandi.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ONA TILIVA ADABIYOTDAN TEST SINOV TOPSHIRIQLARI

 

1.Til birliklari noto`g`ri berilgan  javobni  toping?

A.Gap,so`z birikmasi

B.So`z, tovush

C.Barchasi  to`g`ri  

*D.Barchasi  noto`g`ri

  1. So`zlarning  tildagi   muayyan qonun  qoidalar asosida o`zaro  birikuvidan nimalar  hosil  bo`ladi?

A.So`z birikmalari  va  gaplar.

B.Ibora  va tasviriy  ifodalar.

C.Sodda va  qo`shma  gaplar.

*D.Qo`shma  va juft  so`zlar.                                    

  1. Sintaksis  nimalarni  o`rganadi?

A.So`z  birikmalari va gaplarning qurilishini.

B.So`z birikmalari va gaplarning ifoda  xususiyatlrini.

C.So`z turkumlarini.

*D.A va B  javoblar to`g`ri.

  1. Mustaqil so`z turkumlarini  belgilang?

A.Ega  va Kesim.

B.Undalma va  yuklamalar.

*C.Ot,sifat,son,olmosh,ravish,fe`l.

D.To`ldiruvchi,aniqlovchi va hol.

  1. Gapning  egasini  toping?

Karimning fikri barchaga  ma`qul  bo`ldi.

A.Karimning.

B.barchaga.

C.ma`qul.

*D.fikri.

6.Sodda gapni  toping?

A.Kuz keldi-yu,dalalarda yig`im-terim ishlari qizib  ketdi.

*B.Avtobus o`z yo`nalishini  o`zgartirganini Kamoladan boshqa hech kim payqamadi.

C.Kampir tugunini yig`ishtirdi,ammo nevarasi kitobdan bosh ko`tarmadi.

D.A va S javob to`g`ri.

 7.Undalmani belgilang?

A.Dars boshlangach,chiroqlar  yoqildi.

*B.Bolalar,eshik va derazalarni yopinglar.

C.Kecha kelsam uyda yo`q ekansiz-ku!

D.bugun ishga borgim kelmadi.

 8.Shaxsi umumlashgan gaplar qatorini belgilang?

A.Metro bekatida uchrashaylik.

*B.Bugungi ishni ertaga qo`yma.

C.Olma  yeb turgan qizaloq chiroyli  jilmaydi.

 

D.Kabutarlar o`z maskanlari tomon uchib ketdilar.

 9.Qo`shma gaplarni  belgilang?

A.Quyosh chiqib ,butun olam  nurga to`ldi.

B.Qo`ng`iroq chalindi va bolalar sinflariga kirdilar.

C.Yo men  boray, yo sen  kelgin.

*D.Barchasi to`g`ri.

 10.Qaratqich aniqlovchilarni toping?

A.Oppoq paxtalar ochildi.

BRahbar xonasi gullarga to`lib ketdi 

C.Kechaning asosiy qismi boshlandi.

*D.B va S javoblar to`g`ri.

11.So`z qo`shilmasi so`z bog`lanishlarining qaysi turida paydo bo`ladi?

 A.Tobe  bog`lanishda.

*B.Teng bog`lanishda.

C.Boshqaruvli bog`lanishda.

D.Bitishuvli bog`lanishda.

12.So`z birikmasining  xususiyatlari to`g`ri berilgan javobni belgilang?

1.Narsa,belgi,harakatni atashga  xizmat  qiladi.

2.Ikki va undan ortiq so`zlarning  aloqaga kirishuvidan hosil bo`ladi.

3.So`z birikmasi- grammatik  hodisa.

4.So`z  birikmasi-leksik hodisa.

A.1,2,4.

B.1,3,4.

*C.1,2,3.

D.2,3,4.

13.Fe`lli soz birikmasini toping?

*A.Ukasini ko`rish.

B .Oppoq paxtalar. 

C.Meninig kitobim.

D.Suv keldi.

14.Bitishuvli birikmani aniqlang?

A.Qo`lning kiri.

*B.Tiniq suv.

C.Suv tiniq.

D.Ishga ketmoq.

15.Iborani toping?

1.Mehnat qilsang obro` topasan.

2.Chaqaloq dunyoga keldi.

3.Uni ko`rib kapalagi uchdi.

4.Gul tergani keldik.

A.1,2. 

*B.2,3. 

C 1,2,3,4.

D.1,3,4.

 

16.Odatda ma`nosi bir so`zga teng keladigan so`zlar qatori nima deyiladi?

A.Tasviriy ifodalar.

B.Teng bog`lovchilar.

*C Iboralar.

D.Gaplar.

17.O`z  Vatanini sevgan kishi  shu Vatannning ravnaqi uchun kurashadi.Shu gapda nechta so`z birikmasi mavjud?

A.4 

*B.5. 

C.6. 

D.7

18.So`z birikmasi va gapning o`xshash xususiyati to`g`ri ko`rsatilgan javobni  toping?

A.Har ikkalasi ikkitadan ortiq so`zdan  iborat bo`ladi.

B.Fikrni ifodalaydi.

C.Ma`lum bir  hukmni ifodalaydi.

*D.Har ikkalasi so`zlarning  grammatik  aloqaga kirishuvidan yuzaga keladi.

19.Gaplarni belgilang?

1.Suv keldi.

2.Mehnatning rohati.

3.Men o`qidim.

4.Zilol suv.

A.1,4. 

B.2,3. 

*C.1,3. 

D.2,4.

20.Zidlov bog`lovchili qo`shma gaplar qaysilar?

1.Suv keldi,biroq ariqlar to`lmadi.

2.Yo siz keeling, yo men boray.

3.Quyosh chiqdi-yu,maysalarning ko`karishidan darak yo`q.

4.Kamola ketdi,ammo uning sho`h kulgusi anchagacha  quloqlarim ostida eshitilib turdi.

A.1,2,3,4.

*B. 1,3,4.

C. 1,4.

D.3,4.

 21.Biriktiruv bog`lovchilarini belgilang?

*A.Va, ham,hamda. 

B.Ammo ,lekin,biroq. 

C.Na,na.ba`zan,ba`zan,yohud.

D.Chunki, shuning uchun.

22.Boshqaruvli birikmalar qaysilar?

1.Ukam uchun oldim.

2.Uyning tomi.

3.Akasiga bermoq.

4.Bebaho  xazina.

5.Kitobni o`qimoq.

A.1,4. 

B2,5. 

*C.1,3,5.

D.1,2,3,4,5.

23.Ot +ot qolipli so`z birikmasini toping?

*A.Ukamning kitobi.

B.Qalamini berdi.

C.Musaffo osmon.

D.Mening o`lkam.

24.Sifat +ot qolipli so`z birikmasini toping?

A.Onamning baxti. 

*B.Bevafo  dunyo. 

C.Kitobni seving. 

D.Dars boshlandi.

25.So`z birikmasini  aniqlang?

A.Dilafro`z yig`ladi.

*B.Baxtimdan o`rgulay.

S.Nega bezovtasan,yurak.

D.Sen yig`lama,qizim.

26.Gapdagi  fikriy  mundarija nimalar bilan bog`liq  bo`ladi?

A.Fe`l kesimning lug`aviy va Grammatik  ma`nolari  bilan.

B.Fe`l kesimning shaxs va  nisbat ma`nolari bilan.

*C.Fe`l kesimning mayl va zamon  ma`nolari bilan.

D.Fe`l kesimning uslubiy va modal  ma`nolari  bilan.

  1. Gapdagi  so`zlarni  bog`lashda quyidagi vositalarning qaysilari  qatnashadi?

1.kelishik  qo`shimchalari.

2.nisbat qo`shimchalari.

3.egalik  qo`shimchalari.

4.zamon  qo`shimchlari.

5.ravishdosh qo`shimchalari.

6.tartib  va ohang.

7.shaxs-son q-ri.

8.sifatdosh qo`shimchalari.

A.1,2,3,4,7.

*B.1,3,4,6,7.

C.1,4,6,7.

D.1,4,7,8.

  1. Siz[1]ahmoq[2]odam[3]emassiz[4]kechirasiz. Mazkur  gapda  vergul qaysi  raqamlar o`rniga qo`yilsa,suhbatdosh  haqorat qilingan bo`ladi?

A.2,3. 

B.3,4.  

*C.2,4.

D.1,2,3.

29.Gapning ifoda maqsadiga  ko`ra turlari qanday shakllarda bo`lishi mumkin?

A.egali va egasiz.

B.Sodda va qo`shma.

C.Yig`iq va yoyiq.

*D.Barchasi to`g`ri.

30.Sodda gapning turlari   noto`g`ri berilgan javobni  toping?

A.Egasi mavjud gaplar vaegasiz gaplar.

B.Sodda yig`iq va yoyiq gaplar.

*C.Bir Grammatik asosli va ikki Grammatik asosli.

D.Barchasi  to`g`ri.

31.Dildora  kechagi  uchrashuv  haqida  zavqlanib   gapirdi. Mazkur  gap qaysi qatorda  bo     laklarga  to`g`ri ajratilgan?

A.Dildora[ega] kechagi[hol]uchrashuv[to`ldiruvchi]haqida[ko`makchi]zavqlanib[aniqlovchi] gapirdi[kesim].

B.Dildora[undalma]kechagi uchrashuv[hol]haqida zavqlanib  gapirdi[kesim].

*C.Dildora[ega] kechagi [aniqlovchi] uchrashuv  haqida[to`ldiruvchi] zavqlanib[hol] gapirdi[kesim].

D.To`g`ri javob berilmagan.

32.Kesim  ifodalaydigan  ma`nolar  noto`g`ri  ko`rsatilgan   javobni   toping?

A.Zamon  va  mayl. 

*B.Kinoya  va hurmat. 

C.Shaxs  va  son.

D.Tasdiq,inkor  va   hukm.

33.Fe`l kesimlar   quyidagi  vositalardan  qaysi  biri  bilan ifodalanmaydi?

A.Ravishdosh. 

B.Sifatdosh.  .

C.Sof  fe`llar.

*D.Harakat  nomi

34.Murakkab  kesim tarkibida quyidagi  birliklardan qaysilari  qatnashadi?

A.Ko`makchi  fe`l.

B.Bog`lama. 

C.Nisbiy so`zlar.

*D.Barchasi  qatnashadi.

35.Murakkab  kesim  qatnashgan  gaplarni  toping?

1.karima maktabga  bormadi.

2.Bugun maktabga nazoratchilar kelishar  ekan.

3.Dars tayyorlashim zarur.

A.1,2,3.

B.2. 

C.3. 

*D.2,3.

 

36.Murakkab  kesim  tarkibida keladigan bog`lamani ifodalashda  qatnashmaydigan vosita qaysi  javobda berilgan?

A.Bo`l-,qil-,

B.Edi,ekan,emish.

*C.Hisobdan,sana,ifodalan.

D.Kerak,  zarur.

37.Birikma bilan  ifodalangan murakkab kesim qaysi javobda berilgan?

*A.Dadam  qo`li ochiq  odam  edilar.

B.Respublikamizdagi eng nufuzli bilim  dargohi O`zbekiston Milliy universitetidir.

C.U birdaniga teskari qarab  oldi.

D.Baquvvat xotiraning  mohiyati-unutmaslik.

38.Ibora bilan  ifodalangan murakkab kesim qaysi  javobda berilgan?

A.Toshkent-O`zbekiston  Respublikasining  poytaxti.

*B.Dadam  qo`li  ochiq  odam  edilar.

C.Men onamni  baxtli  ko`rishni xohlayman.

D.Barchasi  to`g`ri.

39.Gapning  egasini  toping?

Moviy  osmonda bulutlar sovun ko`pigidek suzishardi.

A.Osmonda

B.Sovun

*C.Bulutlar

D.Moviy

40.Ot  so`z turkumi  bilan ifodalangan kesimni  toping?

1.O`z uyingni toza saqla!

2.Kitob- bilim  manbai.

3.Fransiyaning poytaxti-Parij.

4.Yulduzingni ber,Osmon!

A.1,2.

*B.2,3.

C.4.

D.1,4.

41.Qaysi gaplarda ega bilan kesim orasida tire qo`yiladi?

*A.Taniganim  shular. 

B.Akam  uchuvchi  bo`ladi.

C.Eshitganlarim  haqiqat edi.

D.qizilqum sahrosi bepoyon.

42.Qanday  gaplarda shart  mayli  shakli  nomustaqil kesim hisoblanmaydi?

*A.Istak  gaplarda.

B.Ergash  gaplarda. 

C.Shart  ergash  gaplarda. 

D.O`rin ergash gaplarda.

43.Eganing xususiyati to`g`ri ko`rsatilgan javobni  toping?

A.Kesimning qo`shimchalaridan  anglashib turgan zamon  ma`nosini ifodalaydi.

B.Kesimning qo`shimchalaridan anglashib turgan mayl ma`nosini ifodalaydi. 

 

C.Kesimning  qo`shimchalaridan anglashib  turgan nisbat  ma`nosini bildiradi.

*D.Kesimning qo`shimchalaridan anglashib turgan  shaxs va son  ma`nosini ifodalaydi.

42.Ega qanday shakllarni olishi mumkin?

A.Chiqish kelishigi.

B.Ko`plik.

C.Egalik.

*D.B  va S  javoblar to`g`ri.

44.Otlashgan so`z  bilan ifodalanganega qaysi  javobda berilgan?

A.Birlashgan odam  o`zadi. 

B.Aqlli kishi o`zini ayblar,aqlsiz kishi do`stini ayblar. 

*C.Qo`shni  xonadan qizlarnng qahqahasi eshitildi.

D.Mastura malikning ko`zlariga qadalib  qaradi.

45.Qaysi gapdagi egani otlashgan so`z bilan ifodalash mumkin?

*A.Birlashgah odam  o`zadi, birlashmagan odam to`zadi.

B.Yaxshi qand yedirar,yomon pand yedirar.

C.Qo`shni xonaga chiqing!

D.Mastura oshxonadan kosa olib chiqdi.

46.Qaysi gapda uyushiq  egalar otlashgan so`zlar  bilan  ifodalangan?

A.Sizni juda hurmat  qilaman.

B.Yaxshi bilan yursang  yetarsan murodga.

*C.Yalqov bilan anqov-dushman uchun katta  ov.

D.Ko`p so`zning ozi yaxshi.

47.Egasi yashiringan gaplarning turlari qaysilar?

A.Egasi ma`lum gaplar. 

B.Egasi umumlashgan gaplar. 

C.Egasi ma`lum  gaplar.

*D. A va B  javoblar to`g`ri.

48.Egasi  ma`lum gaplarning kesimi odatda qaysi shaxsda bo`ladi?

*A.1 va 2  shaxslarda.

B.2  va 3  shaxslarda. 

S.1 va 3 shaxslarda. 

D. Faqat 1-shaxsda.

49.Egasi umumlashgan gaplarning  kesimi qaysi shaxslarda bo`ladi?

A.1 va 2 shaxslarda.

*B. 2 va 3shaxslarda

C.1 va 3 shaxslarda.

D Faqat 3- shaxsda.

50.Qanday gaplarning egasi umumlashgan bo`lishi mumkin?

A.Maqol va matallarda.

B.Hikmatli so`zlarda.

C.Odat tusiga kirgan rasm- rusmlarni bayon etuvchi gaplarda.

*D.A,B,S.

51.Egasiz gaplar guruhiga kirmaydigan gap qaysi  javobda berilgan?

A.Shaxsi noma`lum gaplar.

B.Atov  gaplar.

*C.Shaxssiz gaplar.

D.So`z gapla

52.Shaxsi noma`lum gaplar kesimining eng muhim belgisi qaysi javobda to`g`ri ko`rsatilgan?

*A.Egalik qo`shimchalarining yo`qligi.

B.Kelishik qo`shimchalarining yo`qligi.

C.O`zak qo`shimchalarining yo`qligi.

D.So`z yasovchi qo`shimchalarining yo`qligi.

53.Saxsi noma`lum gap berilgan javobni toping?

A.Eshik ochiq bo`lsa ham so`rab kir.

B.Ko`p o`tmay bayram tantanalari boshlandi.

*C.Ko`nglida armon  qolmasin  deb,chilyosin qildirishga to`g`ri keldi.

D.Dam olish kuni kinoga boramiz.

54.Atov gaplarni toping?

A.Bu yil hosil mo`l bo`ldi.

B.Kamola,yur tog`larga chiqaylik!

*C.Kuz.Uning harorati dillarga xush kayfiyat ulashmoqda.

D.Paxta dalalarida ish qizg`in.

55.Soz-gaplarning belgisi noto`g`ri berilgan javobni toping?

A.Bir so`zdan iborat bo`ladi.

B.Boshqa so`zlar bilan kengayish imkoni deyarli yo`q.

*C.Faqat dialogic nutqda uchraydi.

D.Matn bilan bog`liq bo`ladi.

56.So`z gap berilmagan javobni toping?

A.Yo`lchi eshikchani ochib kirdi:Assalomu alaykum,hormang,ota!

B.Sog`lig`ing yaxshimi?Rahmat.Tuzukman.

*C.Darsni tinglamay nimani o`ylayotgan eding?

D.Barchasida so`z gaplar mavjud.

57.Kengaygan  atov gaplar tarkibida qanday birliklar bo`lishi mumkin?

A.Sodda aniqlovchilar.

B. Murakkab aniqlovchilar.

C.Kengaygan harakat nomi birikmalari.

*D.Barchasi to`gri.

58.Yoyiq so`z-gapni toping?

A.Meni kechiring,-dedi  Akram ovozi titrab…

B.Yangi shahar ko`chalarini uzoq kezib yurdi.

C.Kunduz soat to`rtlar chamasi….

*D.To`g`ri javob yo`q.

59.Tahlilda kiritmalar va undalmalar tagiga qanday chiziq  chiziladi?

A.Kiritma tagiga to`g`ri, undalma tagiga to`lqinli.

B.Kiritma tagiga to`lqinli, undalma tagiga to`g`ri.

C.Kiritma tagiga ikki chiziq,undalma tagiga to`lqinli.

*D.Kiritma va undalma uchun shartli belgilar qabul qilinmagan,ular so`z bilan izohlanadi.

 

60.Hol quyidagilardan qaysilari bilan ifodalanishi mumkin?

1.ravish so`zlar.

2.barcha kelishik shaklidagi ko`makchili otlar bilan.

3.sifat.

4.sof fe`l.

5.taqlid so`zlar.

6.modal so`zlar.

7.ravishdosh.

8.sifatdosh.

9.harakat nomi.

A.1,2,3,4,5.

*B.1,3,5,7,8,9.

C.1,3,5,8.

D.5,6,7,8,9.

61.Murakkab hol berilmagan  javobni toping.

A.Sharifa bilan karima arazlashganda Durdona ularni yarashtirib qo`ydi.

B.Urush boshlanganda u hali go`dak edi.

*C. Tevarakda gala-gala chumchuqlar to`htamay chirqillashadi.

D.Ayol sochlari parishon ko`chaga otildi.

62.O`rin holi berilmagan  javobni toping.

A.Ular shaharga yaqinda ko`chib kelishgan.

B.Shu yaqinda qushning ini bo`lishi kerak.

C.Boshga ish tushganda yaqindan keladigan yordam juda asqotadi.

*D.Ular yaqindan  bu ish bilan shug`ullana boshlashdi.

63.Payt holi berilmagan javobni belgilang?

A.Ular buni uch yil kutishdi.

B.Bu yil hosil mo`l bo`ldi.

C.O`n yil oldingi gap xali ham esida turgan ekan.

*D.Salimalar sinf xonalarini erinmay tozaladilar.

64.Ravish holi berilgan javobni toping.

*A.Shoir shamning uchini avaylab kesdi.

B.Bu narsani necha yildan beri avaylab yuribman. S.Avaylagan ko`zga cho`p tushadi,degani shu bo`lsa kerak.

D.To`g`ri javob berilmagan.

65.Daraja-miqdor holi berilgan qatorni toping.

*A.Uchinchi martada kutilgan natija olindi.

B.U besh vaqtlik namozini kanda qilmas edi.

C.Uch martalik urunish kutilgan natijani berdi.

D.Oqishlar sentabr oyidan boshlanadi.

66.Fe`l shakli bilan ifodalangan holni toping.

*A.Yig`lab-yig`lab marza olsang,o`ynab-o`ynab sug`orasan. B.Sharifa bilan Nasiba arazlashganda  Kamola ularni yarashtirib qo`ydi.

C.Shoir shamning uchini avaylab kesdi.

D.Barchasida fe`l shakllari bilan ifodalangan  hollar berilgan.

 

67.Sabab holi berilgan qatorni aniqlang.

*A.Joni halqumiga kelgan Sattor alamidan baqirib  yig`lab yubordi.

B.O`quvchilar dam olishga dala shiyponiga kelishdi.

C.Bir chimdim uhlash uchun ko`zlarini yumdi.

D.To`g`ri javob berilmagan.

68.3ta hol turi qatnashgan gapni toping.

A.Bugun maktabga erta kelib qoldim.

B.Shirin olma yegim kelib qoldi.

C.Yonimdan beparvo o`tib ketmang!

*D.Bugun jo`rttaga qilganday yomg`ir han sira tinmadi.

69.Maqsad holi qaysi javobda berilmagan?

*A.Joni halqumiga kelgan Sattor alamidan baqirib yig`lab yubordi.

B.Oquvchilar dam olishga dala shiyponiga kelishdi.

C.Bir chimdim uhlash uchun ko`zlarini yumdi.

D.Bugun jo`rttaga qilganday yomg`ir ham sira tinmadi.

70.O`qituvchining pedagogic mahorati u tarbiyalagan shogirdlarining bilimdonligi bilan o`lchanadi.

Mazkur gapdagi birikmali holda ifodalangan to`ldiruvchini toping.

A.u tarbiyalagan shogirdlarining bilimdonligi bilan. B.shogirdlarining bilimdonligi bilan. 

*C.tarbiyalagan  shogirdlarining bilimdonligi bilan.

D.mahorati bilan.

71.Oyni etak bilan yopib bo`lmas.

Qaysi so`z yoki so`zlar so`zlovchining niyatini to`la ochish uchun xizmat qiladi?

*A.etak bilan.

B.yopib bo`lmas.

C.yopib.

D.bo`lmas.

72.Ham vositali, ham vositasiz  to`ldiruvchi ishtirok etgan qatorni aniqlang?

A.Chaqmoqning yalt –yultidan bola qo`rqdi.

B.Zebi onasining beradigan javobini ilgaridan bilardi.

C.Kelinlari aytadi alla,qo`shiqchisi  kuylaydi yalla.

*D.Boshliq ilg`or ishchilarga  mukofot topshirdi.

73.Vositasiz to`ldiruvchi berilmagan qatorni aniqlang.

A.Kelinlari aytadi alla,qo`shiqchisi aytadi yalla.

B.Zebi onasining beradigan javobini ilgaridan bilardi.

*C.Chaqmoqning yalt-yultidan bola qo`rqdi.

D.Boshliq ilg`or ishchilarga mukofotlar topshirdi.

74.Qaysi misolda kelishik qo`shimchali vositali  to`ldiruvchini ko`makchili vositali to`ldiruvchiga almashtirib bo`lmaydi?

A.Kutubxonachi yangi kitoblardan gapira boshladi.

B.Mufassal  hisobotni pochtadan yuboraman.

*C.Yaxshiga yondash,yomondan qoch.

D.Kechada o`tmish voqealardan bahs ketdi.

75.Aniqlovchi gap tarkibida qaysi  bo`laklarga bog`lanmaydi?

A.Egaga.

*B.Fe`l kesimga.

C.To`ldiruvchiga

D.Holga.

76.Vositasiz  to`ldiruvchiga  bo`g`langan aniqlovchi qaysi  javobda berilgan?

*A.Bu  yilgi bahorning  kech  kelishi ko`plarning  tinka- madorini  quritdi.

B.Bir kishi  qaziydi,ming kishi suv  ichadi. 

C.Kumush  qishdan  zumrad  bahordan  qolishmaydi  kuzning  ziynati.

D.Shu  payt  ichkaridan  ship-ship  qadam  tovushi eshitildi.

77.«Nima” so`rog`iga  javob  bo`ladigan so`z  bilan  ifodalangan sifatlovchi  aniqlovchi  qaysi?

A.Bu  yilgi bahorning  kech  kelishi ko`plarning  tinka- madorini  quritdi.

B.Bir kishi  qaziydi,ming kishi suv  ichadi. 

*C.Kumush  qishdan  zumrad  bahordan  qolishmaydi  kuzning  ziynati.

D.Shu  payt  ichkaridan  ship-ship  qadam  tovushi eshitildi.

78.Sifatlovchi  aniqlovchi ifodalaydigan  ma`no noto`g`ri berilgan  qatorni  toping.

A.Miqdor,tartib.

B.Maza-ta`m,rang-tus.

*C.Tegishlilik,egalilik.

D.Hajm  va shakl.

79.Qaratqich aniqlovchilar qaralmish  bilan  munosabatga kirishganda qaysi  shakllarda  kelmasligi  mumkin?

A.Qaratqich va qaralmish  belgili bo`ladi.

B.Qaratqich belgisiz,qaralmish  belgili bo`ladi.

C.Qaratqich  va qaralmish belgisiz  qo`llanadi.

*D.  barchasi  to`g`ri.

80.Izohlovchi ifodalaydigan ma`nolar noto`g`ri ko`rsatilgan  qatorni  ko`rsating?

A.Millati,kasb-kori va unvoni.

B.Nasl-nasabi,laqabi va yoshi.

*C.Yashash joyi va familiyasi.

D.Qarindoshligi  va jinsi.

81.Gap bo`laklarining odatdagi tartibi  nima uchun  o`zgaradi?

A.Muayyan  gap  bo`lagiga qo`shimcha ma`no berish uchun. 

B.Muayyan  gap bo`lagiga uslubiy  yuk  berish uchun.

C.Muayyan  gap  bo`lagiga  urg`u  berish  uchun. 

*D. A  va  B  javoblar  to`g`ri.

82.Odatdagi  tartib qaysi uslub uchun  mos?

A.Badiiy uslub.

*B. ilmiy  uslub. 

C. Rasmiy  uslub.

D.Ommabop uslub.

 

83.O`zgargan tartib qaysi uslub uchun  mos?

*A.Badiiy uslub.

B. ilmiy uslub. 

C.Rasmiy  uslub.

D.So`zlashuv  uslubi.

84.Uuyushiq  egalarning  xususiyatlari  noto`g`ri berilgan javobni toping.

A.Kesimga bir xil munosabatda bo`lish. 

B.Sanash ohangi  bilan  aytilish. 

*C.Shakliy jihatdan  bir  xil bo`lish. 

D.Birdan  ortiq bo`lish.

85.Uyushmagan  holler berilgan  javobni  toping.

*A.U kecha ertalab  biznikiga  kelib  ketdi.

B.Ortiq  ishongisi kelmay,avval  Avazga,so`ngra Turdiga qaradi.

C.Bektemir ularga qaramasdan,sekin  gapirdi.

D.Biri  bahorda,boshqasi  yozda,yana biri kuzda,biri kech kuzda gullab meva tugadi.

86.Uyushiq to`ldiruvchi  berilmagan qatorni toping.

A.Men onam,otam va opam bilan  xayrlashib  yo`lga tushdim.

*B.U hayajon  bilan, sabrsizlik  bilan tez-tez  gapirdi.

C.Hulkar  eshik oldida bir otasiga, bir onasiga, bir  Avazga qarab  qo`yardi.

D.Shu ketishida yo`ldan  go`sht-yog`,meva-cheva xarid qilib,shoir Bimiyning xarobasiga kirib bordi.

87.Bittangiz[1] yo Shahobiddin[2] yoki siz so`zga chiqasiz.

Ushbu  gapdagi raqamlar  o`rniga  qanday  tinish belgilari qo`yiladi?

*A.Ikki nuqta,bergul.

B.Bergul,bergul. 

C.Tire, bergul.

D.Hech qanday belgi qo`yilmaydi.

88.Ajratilgan  bo`laklar o`zlari aloqador  bo`lgan   bo`laklarning  ma`nosini…..

Javoblarning qaysi biri noto`g`ri?

A.Ta`kidlab keladi.

B.Izohlab  keladi. 

*C.Ajratib keladi.

D.Bo`rttirib  keladi.

89.Ajratilgan  bo`laklarda ishlatiladigan tinish belgisi noto`g`ri  ko`rsatilgan  javobni  toping.

A.Vergul.

B. Tire.

C.Qavs.

*D.Nuqtali  bergul.

90.Ajratilgan bo`lak vazifasida ko`pincha qanday hollar  keladi?

*A.O`rin va payt hollari.

B.Sabab va maqsad  hollari. 

C.Ravish hollari.

D.Daraja-miqdor va ravish hollari.

91.Ajratilgan izohlovchilar ko`pincha qaysi bo`lakka taalluqli  bo`ladi?

A.To`ldiruvchiga.

*B.Egaga.

C.kesimga.

D.Aniqlovchiga.

92.Kiritmalarning  belgilari  to`g`ri ko`rsatilgan javobni toping.

A.Mustaqil so`zlar bilan ifodalanadi.

B.Gapdagi biror bo`lak bilan  hokim-tobelik aloqasiga kirishmaydi.

C.Matnning umumiy mazmuniga aloqador bo`ladi.

*D.B va S  javoblar to`g`ri.

93.Kiritmalar ifodalaydigan  ma`nolar noto`g`ri ko`rsatilgan javobni ko`rsating.

A.O`zi bayon  etayotgan fikrga munosabat.

B.Fikrning birovga nisbatlanishi.

C.O`z fikri  takibiy qismlarining ahamiyatliligi daragasi.

*D.Suhbatdoshini fikrini,e`tiborini  jalb qilish.

94.Sodda kiritmalarning ifodalanishi noto`g`ri berilgan javobni toping.

*A.So`z birikmalari bilan.

B.Iboralar bilan

S.Gaplar bilan.

D.Kengaygan birikmalar bilan.

95.Kiritma gaplar keng  qo`llanadigan soha to`g`ri berilgan qatorni aniqlang?

A.Badiiy nutq.

B.She`riy nutq.

*C.Dramatik nutq.

D.Monologik nutq.

96.Undalmali gaplarning kesimi qaysi shaxslarda  bo`ladi?

*A.1 va 2- shaxslarda.

B.2 va 3- shaxslarda.

C.1 va 3- shaxslarda.

D.2-shaxsda.

97.Qo`shma gap berilgan qatorni aniqlang.

A.B ahrom o`zining go`zal kanizagi Fitna bilan kiyik oviga bordi.

*B.Ov vaqtida Bahrom kiyikni shunday ustalik bilan otadiki,bundan o`zi ham bag`oyat hayratga tushadi.

C.U o`z sarkardasiga kanizakni o`ldirishni topshiradi.

D.Fitna har kuni u erdagi buzoqchani zinadan ko`tarib  boloxonaga boqqani olib chiqadi.

98.Fikrning dalillashini  bildiruvchi modal so`z berilgan qatorni toping.

A.Albatta,shaksiz.

*B.Darhaqiqat,haqiqatan.

C.Masalan,jumladan.

D.Dalil,isbot.

99.Inkor so`zlar berilgan javobni toping.

A.Mutlaqo,also.

B.Yo`q,rozimasman.

C.Noroziman,ko`nmadi.

*D.A, B, S javoblar to`g`ri.

100.Hozirgi kunda er yuzida qancha til mavjud?

A.2000 dan ortiq.

*B.1896ta.

C.3000 dan ortiq.

D.3000 ga yaqin.

101.Quyidagilarning qaysilari faqat turkiy tillar oilasiga mansub?  

A.Turkman,tatar,ukrain,bolgar.

*B.Turk,qozoq,boshqird,qaraim.

C.O`zbek,uyg`ur,fors,ozarbayjon.

D.Tatar,Belarus,qirg`iz,qozoq.

102.Berilgan sitatada bo`sh qolgan o`rinni kerakli jumla  asosida yakunlang

     Jamiki ezgu  fazilatlar inson  qaliga,avvalo,ona allasi, ona tilining betakror jozibasi bilan singadi.Ona tili-……………….

O`z tilini yoqotgan har qanday millat  o`zligidan judo bo`lishi muqarrar[I.Karimov.]

A.xalqimiz uchun faqat o`zbek tilidir.

B.har bir mamlakat xalqi uchun yagona bo`ladi.

*C.bu millatning ruhidir.

D.barcha javoblar to`g`ri.

103.Ushbu gapda so`z birikmasining qaysi turi qo`llangan?

Do`stlik qanchalar xilma-xil imtiyozlarni o`zida jamlagan!

A.bitishuv.

B.boshqaruv.

*C.bitishuv,boshqaruv.

D.moslashuv.

104.Qaysi qatordagi gapda faqat bitishuvli so`z birikmasi mavjud?

*A.U hech qachon shunchaki kelmaydi.

B.U muvaffaqiyatlarga yangicha mazmun baxsh etadi.

C.Do`stlik qanchalar xilma-xil imtiyozlarni o`zida jamlagan!

D.Qayoqqa qaramang,u sizning xizmatingizda.

105.Boshqaruv usulidagi so`z birikmasi ishtirok etgan gapni toping.

A.U hech vaqt joningizga tegmaydi.

B.U hech qachon shunchaki kelmaydi.

*C.Bilimsiz kishining ko`ngli xurofotga moyil bo`ladi.

D.U ko`maklashgach har qanday omadsizliklar barham topadi.

106.Gapda ifodalangan egani ko`rsating.

Odamlarsiz yashama,odamlar orasida bo`l.

A.odamlarsiz.

B.odamlar.

C.orasida.

*D.ega ifodalanmagan.

 

107.Qaysi gapda ikkita aniqlovchi ketma-ket qo`llangan?

A.Muloyimlik-rizq sari yetaklovchi kalit.

B.Inson go`zallagining asosi uning chiroyli xulqidir.

C.Bilimsiz kishining ko`ngli  xurofotga moyil bo`ladi.

*D.  B va S javoblar to`g`ri.

108.Murakkab kesim qatnashgan gapni toping.

A.Muruvvat bilan jonni nisor et,Hamisha yaxshilikni shior et.  

B.Muloyimlik –rizq sari yetaklovchi kalit.

*C.Inson go`zallagining asosi uning chiroyli xulqidir.

109.Qaysi gapda tire noto`g`ri qo`yilgan?

A.Ozbekiston-ona diyor.

B.Kitob –bilim manbai.

C.Insonni ehtiros emas,uning buyuk bisoti-aqli,tafakkuri boshqarishi kerak.

*D.Xalq ertangi kuni yaxshiroq bo`lishini istasa,birlashmog`i- uyushmog`i  va haqiqat uchun kurashmog`i kerak.

110.Tire to`g`ri qo`llangan gap berilgan qatorni toping.

A.Nabiram-Sayyora shu erda tarbiyalanmoqda.

B.O`zbekiston- Ona diyor.

C.Xalqaro savdo yo`li-Buyuk Ipak yo`li Temur va Temuriylar davrida juda serqatnov bo`lgan.

*D.Barcha  javoblar to`g`ri.

111.Uyushiq  ega qatnashgan gapni ko`rsating.

A.Vatanning kun sayin obod bo`layotgani,yangi yo`llar,muhtasham  inshootlar barpo etilayotgani yurtdoshlarimiz qalbida faxr-iftixor baxsh etmoqda.

B.Xalq ertangi kuni yaxshiroq bo`lishini istasa uyushmog`i lozim.

C.Insonni ehtiros emas,uning buyuk bisoti-aqli,tafakkuri boshqarishi kerak.

*D.A va S.

112.Qaysi gapda kirish so`z   ishtirok etmagan?

*A.Yurtim,dalalaring  bebaho,tuprog`ing tabarruk.

B.Umuman, odam bolasi tug`ilibduki, nimanidir himoya qilib yashaydi.

S. Bu vidolashuv,ayniqsa,Ulug`bekka qattiq ta`sir qildi. D.Xullas,qars ikki qo`ldan chiqadi.

113.Qaysi gap tarkibida uyushiq undalma mavjud?

A.Kamol,Kamoljon,uxlab qoldingmi?

B.Yaxshi, bolam, yaxshi!Ko`pning nazaridan qolma.

*C.O`zimning bulbulim,nega to`xtab qolding,bulbuljon.

D.Uyushiq undalma mavjud emas.

114.Bitta kesimlik belgisiga,mazmuniy va ohang tugallagiga ega bo`lgan gap…..

*A.sodda gap.

B.bir bosh bo`lakli gap.

C.yig`iq gap.

D.sodda yoyiq gap.

115.Gap uchun muhim belgi nima?

*A.Kesimlik.

B.Eganing mavjudligi.

C.Tugaallanganlik.

D.Ega va kesimlik.

116.Gaplarni sodda va qo`shma gaplarga ajratishda nima asos bo`lib xizmat qiladi?

*A.Kesimlik belgisining miqdori.

B.Grammatik asoslarning miqdori.

C.Ikkinchi darajali bo`laklarning ishtiroki yoki etmasligi.

D.Bog`lovchilarning ishtirok etishi yoki etmasligi.

117.Qo`shma gap qismlarini bir-biriga bog`lashda ishtirok etuvchi yuklamalar qaysilar?

A-.u,-yu,-mi,-chi.

B-da,-a,-ya,-ki.

C.-ku,-u,-mi,-da.

*D.-u,-yu,-da,-ki.

118.Bog`lovchi vazifasidagi vositalar keltirilgan qatorni toping.

A.chunki,bo`lsa,-ki,shu sababli.

*B.deb,-da,shuning uchun,-sa.

C.zeroki,yo,bo`lsa,ham.

D.dam..,dam..,esa,shu tufayli.

119.Faqat ergash gapli qo`shma gap qismlarini bog`lovchi vositalar berilgan qatorni toping.

A.negaki,bo`lsa,-sa.

B.shuning uchun, hamda,deb.

*C.chunki,deb,-ki.

D.zeroki,esa,shu sababli.

120.Bog`langan qo`shma gap berilgan qatorni toping.

A.Sen borsan,ko`nglim to`q.

B.Qatorda noring bo`lsa, yoking erda qolmaydi,deydilar.

C.Osmonda qushlarning xush navosi boshlandi.

*D.Goh kechalari shamol bo`riday uvillab chiqar,goh sharros yomg`ir quyib qolardi.

121.Qaysi qatordagi bog`langan qo`shma gap  tarkibida yuklama ishtirok etmagan?

A.Sarbon shunday dedi-da,qichog`ini ochib Abu Bakr tomon kela boshladi.

B.Oyim gapiryapti-yu,mening ko`zlarim Kimsan akamda.

*C.Vijdonli kishini ta`qib etish mumkin,ammo sharmanda qilish mumkin emas.

D.Umrlar o`tar-u,kitoblar yashar.

122.Teng bog`lovchi yordamida bog`langan qo`shma gapni ko`rsating.

A.Mana, sen ketding-u,bo`ldim xayolkash.

*B.Yo`q,faqat meni bilishmaydi,lekin boshqalarni,jumladan,seni ham,yaxshi bilishadi.

C.Gapni cho`zma, chunki hayot qisqadir.

D.Uzun bir yog`och topdi-da,asta olmani o`ziga tomon  burdi.

123.Qaysi qatorda bog`langan qo`shma gap hosil qilish mumkin bo`lgan qolip berilgan?

A.Ursang,o`laman.

B.Kitob,daftar.

*C.Aynidi,yog`a boshladi.

D.Qaradiki,ish chatoq.

124.Berilgan gaplardan qaysi biri ergashgan qo`shma gap sanaladi?

A.O`zingga do`st tanla,chunki bir o`zing baxtli bo`lolmaysan.

B.Badanning quvvati-ovqat.

*C.O`z tilingni hurmat qil,u senga keng imkoniyatlar ochib beradi.

D.Jaloliddin Manguberdi mo`g`ul bosqinchilariga qarshi kurashda jasorati tufayli buyuk vatanparvar va milliy qahramon sifatida

125. Otdan fe’l yasovchi qo’shimchalarni aniqlang.

A) –I, -y,(-ay), -la

*B) –a, -lan, -lash

C) (i) n,-(i)l, -ish

D) –ir, -ar, -iz, -giz

E) A va B

126. Bitishuvli so’z birikmasini toping.

A) qiz husni

B) ukam uchun olmoq

*C) birdan gapirmoq

D) ukamdan olmoq

E)  maktabdan kelmoq

127.Tong  shabadasi  g’ir-g’ir esmoqda. Ushbu  gapda holning qaysi turi qo’llangan?

A)  Miqdor holi

*B)  vaziyat (ravish)  holi

C)  maqsad holi

D)Payt holi

E)  sabab holi

128. Qarashlilik  shaklidagi so’z qarashli  bo’lgan  narsalarni  bildiruvchi so’z bilan qo’llansa, hamma vaqt qaysi gap bo’lagi vazifasida bo’ladi?

A) to’ldiruvchi

B) ega

C) kesim

D) Hol

*E) aniqlovchi

129. Eganing asosiy gramatik shaklini belgilang.

A) ot  turkumiga  xos bo’lishi

B) kesimdan oldin kelishi

*C) so’zning bosh kelishikda bo’lishi

D) birlik yoki ko’plikda kelishi

E) So’zning egalik qo’shimchasini olishi.

130. Quyidagi sinonim so’zlarning ko’proq so’zlashuv uslubiga tegishlisini belgilang.

A) rohat

*B) maza

S) huzur

D) lazzat

E) farog’at

131. “Mirzo Ulug’bek” fojiyasida Ulug’bekning navkari ko’rsatilgan qatorni belgilang. 

A) Sayid Obid

B) Bek Arslon

C) Abdullatif

D) Qozi Miskin

*E) Berdiyor

132. Rauf Parfining “Yomg’ir-yog’ar” she’ridagi yomg’ir nimaning ramziy obrazini ifodalaydi?

A) istirobning

B) quvonchning

*C)  ilhomning

D) vaqtning

E) tabiiy yomg’irning

133. Yuborilgan  xatni oldim. Ushbu gapda majhul nisbat shaklidagi fe’l qanday bo’lak bo’lib kelgan?

A)  kesim

B) ega

C) to’ldiruvchi

*D) aniqlovchi

E) hol

134.  Mumtoz adabiyotimizdagi topishmoq- janrlar qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?

А) G’azal, chiston,muxammas  

 В) muammo, fard, murabba      

С) musaddas, lug’z,tarkibbad 

 *Д) muammo,lug’z,chiston 

Е) chiston, tarix,masnaviy.

135.Bir xil o’zakli so’zlar qaysi javobda to’liq berilgan?

A)kulgu,kuldon, kulba, kulolchilik

B) Boshla,  boshliq,  boshqa, boshqird

C) Surma, surnay, surgun, surbet

D) noma, nomus, nomzod, nomard

*E)  betinim, tinchlik, tindirmoq,  tiniq

136. Qaysi qatordagi so’zlar faqat ot turkumiga mansub?

A) kelma, o’qima, tugma,

*B) gazlama, childirma, ko’rsatma

C) yasama,  qaynatma, to’qima

D) o’chirma, kulma, bog’lama

E) yigirma, sekinlama, surma

137.Qaysi vositalar gramatik ma’no ifodalovchi hisoblanmaydi.

A)so’z yasovchi qo’shimchalar

*B)shakl yasovchi qo’shimchalar

C)so’z o’zgartiruvchi qo’shimchalar

D)takrorlar

E)unlining uzayishi

138.  Shoirlar hayoti, ularning asarlaridan qisqacha  namuna va tahlillar berilgan asarlar qanday nomlanadi?

А) Jangnoma

 *В)Tazkira  

С)Musamman 

 Д)Xotiranoma 

Е) Noma

 139.Omonim so’zlar qaysi qatorda qo’llangan.

A)sovuq, bosh, oltin

B)yordam, ko’mak, madad

*C)yosh, zang, tup

D)qiziqmoq, bog’lamoq, qutqarmoq

E)nur,shu’la, yog’du

140.1)parvoyi falak;2)dunyoni suv bossa,to’piqiga chiqmas;3) oshig’I olchi; 4)do’ppisi yarimiga .Ushbu iboralardan qaysi birlari o’zaro sinonim bo’la oladi?

A)1,2,3,4

B)1,2,3

C)2,3,4

D)1,2,4,

*E)1,2

141.  “Usmon she’riyatimizga shamolday kirib keldi. Balki bo’ronday!” Ushbu ta’rif muallifi kim?

A) Abdulla Oripov

B) Xodi Toqtosh

*C) Turob To’la

D) Said Ahmad

E)A.Qahhor.

142.Sodda gapni aniqlang

A.Opam ishdan tez qaytdilar va  biz xolamlarning uylariga  bordik

 *B.Atrof yorishgach  biz yo`lga otlandik

C.Atrof yorishdi va biz yo`lga otlandik

D.Qong`iroq chalindi  va  mashg`ulotlar boshlandi

E  Barcha javob to`gri

143. H tovushning paydo bo’lish o’rni ko’rsatilgan qatorni  aniqlang.

A)labda

B)til oldida

*C)bo’g’izda

D)Burunda

E)chuqur til orqasida  

144.Аdabiy tilning  qanday  shakllari bor?

А) faqat og’zaki adabiy til.

*B) og’zaki adabiy til  va yozma adabiy til.

С) faqat yozma adabiy til. 

D) mahalliy so̒zlashuv tili, o̒g’zaki аdabiy til.  

Е) mahalliy  so̒zlashuv tili va  yozma  adabiy til.

145.Хаlk  shevalarining qanday  shakli mavjud?

*А)faqat  og’zaki shakli.              В)faqat yozma shakli.

 С)faqat adabiy til shakli.            D)umumxalk  tili  va  adabiy tili shakli.

 Е)оg’zaki va  yozma shakli.

146. So̒zlarning kelib  chiqish, paydo bo̒lish yollarini  o̒rganuvchi  sohaning nomi qaysi  qatorda  ko̒rsatilgan?

А)leksiologiya      

В)lеksiografiya 

С)frazeologiya 

 D)so̒z yasalishi    

 *Е)etimalogiya

147.O̒zbek  tili qaysi til  oilasining  qaysi guruhiga mansub?

А) turkiy  tillar  oilasining oltoy guruhiga 

В) xind –evropa oilasining tohar guruhiga 

*С)оltoy oilasining turkiy guruhiga

D) Eron  oilasining xind – evropa   guruhiga

Е)turk  oilasining  oilasining chig’atoy guruhiga.

148. Dunyodagi xalqaro  tillar qaysi qatordagi   javobda aks etgan?

 *А) ingliz, fransuz, rus, ispan, аrab, хitoy tillari. 

В) o̒zbek, usmonli, turk, qozoq, qirg’iz,оzarbayjan, rus tillari.

С)ingliz, nemis, yapon, italyan, polyak, rus tillari.

D)lotin, хind, eron,  хitoy, rus, ingliz tillari.

Е) o̒zbek, qoreys, tatar, аlban, аrab, mo̒g’il tillari.

149. Hozirgi  o̒zbek tili  uchun  qaysi   shevalar asos qilib   olingan?

А)Аndijon-SHахrihon.   В)Хоrazm-Urganch   С)Тоshkent-Guliston  *D) Farg’ona-Тоshkent  Е)Qarshi-SHахrisabz.

150.Quyidagi gaplarning qaysi birida tomoq so’zi  ko’chma ma’noda  qo’llangan?

А) Yigit kelganini bildirib, tomoq qirib qo’ydi.

B) Bemorni tamog’idan suv ham o’tmay qoldi.

*C) Xo’ra oshdan o’lar, to’ra – tomoqdam.

D) Kechga borib  tomog’im og’rib qoldi.

E) Jazirama issiqdan tomoqlar qaqrab ketdi.

151.Quyidagi juft  so’zlardan muomala ma’nosi ifodalanganini belgilang

А) Qozon – tovoq

В) Oldi – berdi

C) Kirdi- chiqdi

D) Sigir- buzoq

*Е)  Adi-badi

152.Dalil –dadil   so'zlari shakl va ma'no munosabatiga ko'ra qanday so'zlar  hisoblanadi?

А) Sinonimlar

В)  Antonimlar

C)Оmonimlar

*D) Paronimlar

Е) Bir so’zning ikki xil yozilishi

153.Qanday so’zlar badiiy nutqda qo’llanib, tazod yaratish uchun xizmat qiladi?

А) Sinonimlar

*В)  Antonimlar

C)Оmonimlar

D) Paronimlar

Е) Ko’p ma’noli so’zlar

154. Ма’noviy sinonimlar berilgan qatorni aniqlang.

А) yuz, bet, chehra, кo’klam, bahor, оftob, quyosh, кеldi, tashrif buyurdi

*В) kuldi iljaydi, tirjaydi, ishshaydi, jilmaydi

C) qo’lini yuvibqo’ltiqqa urdi– хаfsalasi pir bo’ldi, каyfi uchib кetti

D) yuragi yorila yozdi, tilshunoshlik, lingvistika, коsmos, fazo, doston, poema

Е)  А va D

155.Leksikologiyada qaysi so’zlarning lug’aviy ma’nolari o’rganiladi?

А) faqat shevaga xos so’zlarning

В) faqat atamalar 

*C) tildagi barcha so’zlarning

D) faqat yangi paydo bo’lgan va ekspribqolgan so’zlarning 

Е)  faqat ibora va tasviriy ifodalarning

156.Iboralar til fanining qaysi bo’limida o’rganiladi?

А) leksikologiyada

В) fonetika

C) morfalogiyada

*D) frazeologiyada

Е)  оrfoepiyada

157.Qaysi qatordagi qo’shimchalar yangi so’z hosil qilmaydi?

А) –chi, -kor, -gi

*В) –ning -ni, -da 

C) –оna, -siz, -lab

D) –li, bа-, -bо

Е)  -garchilik, -iston,- shunos

158.O’zbek tilidagi so’z yasash yo’llari qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan?

А) qo’shimchalar qo’shish

В) so’zlarni qo’shish

C) so’zlarni yangi manoda ishlatish 

D) so’zning boshqa turkumga ko’chishi

*Е)  А, В, S, D javoblari 

159. Uvaysiyning “Dog’ o’ldi ” g’azali qanday boshlanadi?

А) Bu charxi bemuruvatdin …        В) Qabih guftor mardumdin…

С) Ochilmay gul sifat   Д) Ki izhor aylamay naylay….

*Е) Zamona kulfatidin … 

160.O’zlik nisbatdan hosil bo’lgan fe’lning ortirma nisbat shaklini toping?

А) kеltir,yozdir

В) yuvinishdi, kiyinishdi

*C) yuvintir, kiyintir

D) o’zgartirildi, ishlatildi

Е)  keltirildi,  pishirildi   

161.Na bo’lg’ay bir nafas men ham yanog’ing uzra xol bo’lsam.

Labing yanog’idin tomgan ki go’yo qatra bol bo’lsam.Ushbu g’azal  muallifini aniqlang va baytdagi so’zlarning nechtasi ot turkumiga mansub?

A)A.Oripov ,6tasi ot turkumi.

B)O.Matjon, 4tasi ot turkumi

*C) H.Olimjon, 5 tasi ot turkumi

 D)Usmon Nosir,5tasi ot turkumi

E)Zulfiya , 6 tasi ot turkumi

162. Otlashuv qaysi so’z turkumlariga xos?

A)sifat otlashuvi mumkin

B)son otlashuvi mumkin

C) undovlar otlashuvi mumkin

*D)A va B qatordagi so’z turkumlariga xos.

E)A,B va S qatordagi so’z turkumlariga xos.

163. Fe’llarning ma’noviy guruhlarini sanab bering?

A. nutqiy faoliyat

B. aqliy faoliyat

C. jismoniy faoliyat

D. holat faoliyat.

*E.Barchasi to’g’ri.

164.Kim turkiy til grammatikasini ishlab chiqqan birinchi tilshunos olim sifatida et’rof etiladi?

A)  Alisher Navoiy

*B)Mahmud Zamaxshariy

C) Mahmud Qashg’ariy

D)Abu Nasr Farobiy

E)Abu Rayhon Beruniy

165.”Noma” janrida yozilgan asarni toping:

*A)”Muhabbatnoma”

B)”Shayboniynoma”

C)”Boburnoma”

D)”Sayohatnoma”

E)”Sabb’ai sayyor”

166.Realistik tasvir bilan birga majoziy tasvir ham keng qo’llangan asarni toping.

*A)”Gul va Navro’z” dostoni

B)”Gulshanul-asror” dostoni

C)”Qutadg’u  bilig” asari

D) A va S

E)Barcha javoblar to’g’ri.

167.Quyidagi parchadagi ta’rif kimning qalamiga mansub va u kimga bag’ishlangan:

“Bu qalamga falakdan ofarinlar yog’ilsin. Bu qalam forscha nazm durlarini terguvchilarga rahm qiladi;u ham shu forsiy tilda yozganida, boshqalarga so’z aytishga majol qolmasdi”…

A)Alisher Navoiy, Xusayin Boyqaroga

B)Zahriddin Bobur, Alisher Navoiyga

*C)Husayin Bayqaro, Alisher Navoiyga

DZayniddin Vosifiy, Alisher Navoiyga

E)Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiyga

168.  Menga qilsa ming jafo, bir qatla faryod aylaram,

    Elga qilsa bir jafo, ming qatla faryod aylaram. Navoiyning ushbu misralarida qanday hislar bor?

A) Dardkashlik B) Adolatsizlikni qoralash C)xalq qismatidan qayg’urish *D) A va C javoblar to’g’ri E) Hamdardlik

169. “Kechalar yotgani  na qo’shim bor,

        Kunduzi ichgani  na no’shim bor,

        Bir hovuch na uyimda g’allam bor,

        Ikki gaz na boshimda sallam bor”

Satrlari qaysi shoir qalamiga  mansub?

A)Navoiy

B)Muqimiy

*C)Furqat

D)Mahmur

E)Gulxaniy

170.  Qorong’u kechada ko’kka ko’z tikib,

       Eng yorug’ yulduzdan seni so’raymen.Ushbu she’riy parcha muallifini toping.

*A)Cho’lpon

B)G’afur G’ulom

C) Fitrat

D) Hamid Olimjon

E) Oybek

171.Millat va vatan haqida qayg’urish  pinagiga ham kelmaydigan ko’knori xayol kishilar Tursun ko’knori qiyofasida achchiq kulgi ostiga olingan, ayni vaqtda Birinchi jahon urushining xalq  boshiga keltirayotgan musibatlari kulgili vaziyatlar yordamida  tasvirlangan asar qanday nomlanadi va uning muallifi kim?

A)“Rusiya inqilobi”, Shavkat

B)“Baxtsiz kuyov”, Abdulla Qodiriy

*C)“Pinak”, Abdulla Avloniy

D)“Zaharli hayot”, Hamza Hakimzoda Niyoziy

E)“Do’xtur Muhammadyor” Cho’lpon

172.Abdulla Avloniyning “Advokatlik osonmi” pyesasi qahramonlari to’g’ri ko’rsatilgan javobni belgilang

A)Davronbek, Tangriqul, boy

BBoy, Toshmurod, Hudoyberdi

*C)Egamberdi, Xudoyberdi, Davronbek

D)Toshmurod, Xayrulla, muallif

E)Muallif, Xudayberdi, Tangriqul

173. “Mening bolalik yillarim Farg’ona vodiysining Yaypan, Nursuk, Kudash, Buvayda, Tollik, Olqor, Yulg’unzor, Oqqurg’on degan qishloqlarida  o’tgan….” Parcha qaysi yozuvchi tarjimai holidan olingan?

A)Uyg’un

B)G’afur G’ulom

C)X.To’xtaboyev

*D)Abdulla Qahhor

E)Oybek

174.  “Qutadg’u bilig” ning Vena nusxasini 1823-yilda ilm ahliga kim tanishtirdi?

A) Hammer Purgshtall

B) Abdurauf Fitrat

*C) Jaubert Amedee

D) Erns Teador Adamey Gaufman

 E) Erkin Vohidov

175. “Shu ko’rgan tushim rahmoniy bo’lsa, Xudoyo xudovanda shu sandig’im senga omonat to’radan boshqasiga tegmasin” deb “Kuntug’mish” dostonida kim niyat qiladi?

A) Xolbeka

B) Bahragul

*C) Xolmo’min

D) Kuntug’mish

E)To’g’ri javob yo’q.

 176. Egalik qo’shimchalari odatda qaysi olmosh turiga qo’shilib kelmaydi.

*A)kishilik olmoshiga

B) o’zlik olmoshiga

C) so’roq olmoshiga

D) belgilash olmoshiga

E) bo’lishsizlik olmoshiga

177.Odobli kishini hamma hurmat qiladi. Ushbu gap tahliliga oid javoblarning qaysi biri xato? 

A)sodda gap

B)sodda yoyiq gap

C) darak gap

D) ikki bosh bo’lakli gap

*E) shaxsi umumlashgan gap

178.Gumonni bildiradigan kirish so’z qaysi qatorda berilgan?

A)Zokir ota , shubhasiz, juda tajribali paxtakor

B)Menimcha, u ,bugun- erta  o’yini o’ylab olgani ma’qul

*C) Me ning so’zlarim sizga, ehtimol,achchiq tatiyotgandir.

D)Jigarim esa tushsa,achinaman, albatta.

E) Xullas, qo’shiq yana avjga mindi.

179.Kirish gap qo’llangan qatorni aniqlang.

A)O’qish, o’rganish, hormay zo’r ishtiyoq bilan ishlash, shubhasiz g’alabalarga yetkazadi.    

*B) Men sizga aytsam, buyuklikka eng  yaqini halollikdir.

C)Bugun menga bir qarashib yubormaysanmi, Otabek?

D)Afsus, ming bor afsuski, bu xayolgina, xolos.

E) Uning fikricha, kishini maqtash foydalidir.

180. Qo’shma gap  tarkibidagi sodda gaplarni o’zaro biriktiruvchi vositalar qaysi qatorda to’liqroq aks etgan?

A)bog’lovchilar

B)yuklamalar       

C)fe’lning shart mayli, ravishdosh, sifatdosh, harakat nomi shakllari

D)ohang

*E)bog’lovchilar, ayrim fe’l shakllari, yuklamalar, ohang

181. Qish kelib, o’riklar gulladi. Ushbu gap qaysi jihatdan bog’lanmagan?

A)grammatik jihatdan

B)ohang jihatdan

*C)mazmun jihatdan

D)grammatik  va mazmun jihatdan

E)barcha jihatdan bog’langan.

182. Quyidagi gaplardan ilmiy uslubga tegishlisini belgilang.

A)Qani endi, barchasi ham senga o’xshasa.

B)Mayin shamol daraxt yaproqlarini asta tortqilaydi.

C)Mushfiq onaning hasratlari bir dunyo edi.

*D)Yonishning tashqi belgisi issiqliq va yorug’lik chiqishidir.

E)Hosildan bo’shagan yerlar haydalib, sho’r  yuvishga tayyorlab qo’yildi.

183. O’tmishni eslay olmaslik uchun insonni xotirasidan umrbod mahrum qilishdek qabih jinoyatga qo’l urish haqida qaysi asarda hikoya qilinadi

*A) Chingiz Aytmatov “Asrga tatigulik kun”

B) Robindranat Thokur “Nur va soyalar”

C) Aziz Nesin “Dahshatli tush”

D) Odil Yoqubov “Ulug’bek xazinasi”

E) Gabriel Garsiya Markes “Oshkora qotillik qissasi”

184. Asl rukunlar qaysi javobda to’g’ri berilgan?

A)mafoiylun

B)failotun

C) maf’ulun

D)mafoiylu

*E)Barcha javoblarda asl ruknlar berilgan

185. Arabcha –“otning orqasiga mingashib,ergashib boruvchi” ma’nosini bildiruvchi she’riy unsur qanday nomlanadi?

A)qofiya

*B)radif

C)o’xshatish

D)majoz

E)jonlantirish

  1. Mutaqorib bahrida yozilgan asarni toping?

A) Firdavsiyning “Shohnoma”si B) Jomiyning “Iskandar xiradnomasi” C) Navoiyning “Saddi Iskandariy” asari *D)    A,B va C  javoblar to’g’ri.E) A va C.

186. Lirik qarhamon kechinmalari qanday asarlarda beriladi?

A) Loflarda

B) Maqollarda

*C) She’riyatda

D) Topishmoqlarda

E) ramonlarda

187.Yusuf Xos Hojibning quyidagi to’rtligida qanday badiiy  sa’nat qo’llangan?

Qayu erda bo’lsa o’qush birla o’g

Ani er, atagil, necha o’tsa o’g

O’qish,o’g , bilig kimda bo’lsa tugal

Yvuz ersa kaz te, kichik ersa o’g

A)tanosub

*B)tajnis

C) zulqofiyatayn

D) talmeh

E) tajohuli orif

  1. Usmon Nosirning dramasini toping?

A) “Atlas” B) “So’nggi kun” C) “Dushman” *D)  A,B C. E)  to’g’ri javob yo’q.

 189.S.Ahmadning “Ufq” romani necha kitobdan iborat va nima deb ataladi?

A) ikki kitobdan-dioligiya

*B) uch kitobdan-trilogiya

C) to’rt kitobdan-tetralogiya

D) besh kitobdan-pentalogiya

E) bir kitobdan iborat

  1. Tragik komediya janridagi asarni toping.

*A) Sh.Boshbekov, “Temir xotin”

B) A.Qahhor, “Og’riq tishlar”

C) S.Ahmad ,“Kelinlar qo’zg’aloni”

D) E.Vohidov, “Oltin devor”

E) Bunday janr yo’q

191. Hаyotimizda adabiy  tilning mavqei, ta’siri  kuchayib borgan sari sheva so̒zlarining  qo̒llanish doirasi  qanday  bo̒ladi?

А) sheva  sozlarinig  qo̒llanish doirasi kengayadi.

В) sheva so̒zlarining  adabiy tilga o̒zlashishi kuch

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 763

Ma'ruza matnlari

O’zbekiston Respublikasi xalq ta`limi vazirligi

 

     Qoraqalpog`iston Respublikasi xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

 

 

 

 

 

«Til va adabiyot ta’limi» kafedrasi

 

MT 99- O`zbek tili  va adabiyoti  mutaxassisligi bo`yicha o’quv-metodik majmua

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nukus-2016

 

 

 

 

Ushbu ishchi o‘quv-mavzu reja, o‘quv dasturlari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2006-yil 16-fevraldagi 25-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirishga qo‘yiladigan Davlat talablari” va Xalq ta’limi vazirligining 2016-yil 4-yanvardagi “Xalq ta’limi tizimi rahbar va pedagog xodimlarining 2016-yil uchun malaka oshirish rejalarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 1-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan tayanch o‘quv rejaga muvofiq ravishda ishlab chiqildi.

Ma’ruza matnlari va amaliy mashg‘ulot  ishlanmalari majmuasini tayyorlashdaO‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Iste’dod” jamg‘armasi “Innovatsion texnologiyalar” malaka oshirish kursi materiallaridanhamda oxirgi yillarda nashr etilgan ilmiy-metodik manbalardan  foydalanildi.

Mazkur ma’ruza matnlari va amaliy mashg‘ulotlar  ishlanmalari majmuasiumumiy o‘rta ta’lim maktablarida faoliyat ko‘rsatayotgan ona tili va adabiyot o‘qituvchilari va xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutlarida tashkil etiladigan ona tili va adabiyot fani o‘qituvchilari malakasini oshirish kursi tinglovchilari uchun mo‘ljallangan.

 

 

                    

 

Tuzuvchilar: 1.I. Xolmurodov– Qoraqalpog’iston Respublikasi XTXQTMOI til  va  adabiyot  ta’limi kafedrasi katta o‘qituvchisi

                        2 . D. Iskandarov– Qoraqalpog’iston Respublikasi XTXQTMOI  Til  va  adabiyot  ta’limi   kafedrasi katta o‘qituvchisi

 

 

                                                                                                                                 

 

       Taqrizchilar:  Sh. Abdullayev  QDU dotsenti

                                   I.Qurbanbayev  QDU dotsenti

 

                                                                                     

            Qoraqalpog’iston Respublikasi   xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti Ilmiy Kengashining 2016 yil 11- yanvardagi 1-sonli yig’ilishi qarori bilan tasdiqlangan.

 

 

 

 

MT 99 – Ona tili va adabiyot fani o‘qituvchilari malakasini oshirish kursining “Fanning nazariyasi va o‘qitish metodikasi” moduli bo‘yicha

o‘quv-mavzu rejasi

Mavzular nomi

Ma’

ruza

Ama

liy mash

g‘u

lot

Ko‘ch

ma mash

g‘ulot

Jami

1

Ona tili va adabiyot faniga oid me’yoriy hujjatlar (DTS, o‘quv reja, dastur, metodbirlashma faoliyatiga doir), yangi nashr etilgan adabiyotlar, manbalar, metodik tavsiyalar tahlili

2

2

-

4

2

O‘zbek tili va adabiyot mashg‘ulotlarida didaktik material, ta’lim vositalaridan foydalanish

-

2

-

2

3

Fonetika, leksikologiya bo‘limini o‘qitishning o‘ziga xos jihatlari

-

2

 

2

4

Morfologiya bo‘limini o‘qitishdagi nazariy va metodik muammolar va ularni hal etish yo‘llari

-

2

 

2

5

Sintaksis hamda punktuatsiya  bo‘limini  o‘qitish muammolari va yechimlar

2

2

 

4

6

Adabiy ta’limning o‘ziga xos xususiyatlari, badiiy asarning filologik (ilmiy) va didaktik (o‘quv) tahlili

-

2

 

2

7

Lirik tur janrlari va ularni janr xususiyatlariga ko‘ra o‘qitish

2

 

 

2

8

Mumtoz asarlarni o‘rganish bilan bog‘liq murakkabliklar va ularni bartaraf etish yo‘llari.

-

2

 

2

9

Adabiyotda ramziylik va majoziylik. Ramziy va majoziy ma’no kasb etgan asarlarni o‘rganish xususiyatlari.

2

-

 

2

10

Nasriy va dramatik asarlarni o‘rganishning o‘ziga xos tomonlari

2

-

 

2

11

Xalq og‘zaki ijodi namunalarini o‘rganish metodlari

 

2

 

2

12

Adabiy jarayon, adabiy tanqid, adabiy-nazariy qonuniyatlar va ularning filolog muallimlar kasbiy layoqatini, pedagogik mahoratini oshirishdagi ahamiyati.

-

2

 

2

13

Ona tili va adabiyot fani bo‘yicha o‘quv ijodiy topshiriqlarini yaratishga qo‘yiladigan talablar (mustaqil ish, tabaqalashtirilgan darajali ijodiy topshiriqlar ishlab chiqish metodikasi)

2

2

-

4

14

Ilg‘or ona tili va adabiyot o‘qituvchilarining ish tajribalari bilan tanishish, o‘zlashtirish va amalga tatbiq etish shakl va usullari

-

 

2

2

15

Umumiy o‘rta ta’lim maktabida ona tili va adabiyot darslarini kuzatish va tahlil etish. Fidbek berish va olish yo‘llari

-

 

4

4

 

Jami

12

20

6

38

 

 

UMUMIY TALABLAR

Mazkur talablar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

2006-yil 16-fevraldagi «Pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida»gi

25-sonli qarori 1-ilovasining 8 bo‘limida «Pedagog kadrlarning tayyorlanganligiga qo‘yiladigan talablar. Umumiy malaka talablari» bilan tasdiqlangan va barcha pedagog xodimlar uchun umumiy hisoblanadi.

Kadrlar tayyorlash milliy dasturi zamonaviy pedagog javob berishi kerak bo‘lgan talablar kompleksini belgilaydi. Quyidagilar mutaxassisning pedagogik ishga tayyorlanganligining zarur va yetarli darajasini ta’minlaydigan asosiy (fundamental) talablar hisoblanadi:

  • o‘qitish (dars berish) mahorati;
  • tarbiyalash mahorati;
  • o‘quv-tarbiya jarayonida gumanitar omilni ta’minlaydigan shaxsiy sifatlar;
  • ta’lim olayotganlarning bilimlarini holisona nazorat qilish va baholash mahorati.

O‘qitish (dars berish) mahorati quyidagi talablar bilan belgilanadi:

  • kasbiy layoqat va eruditsiya;
  • psixologik-pedagogik tayyorgarlik;
  • ta’lim oluvchilarni mustaqil fikrlashga va yangi bilimlar olishga o‘rgatish mahorati;
  • o‘quv adabiyotlari shakllari va turlarini bilish;
  • yangi pedagogik va axborot texnologiyalarini egallaganlik, Internetning global tarmog‘i bilan ishlash bo‘yicha amaliy ko‘nikmalar;
  • pedagog kadrlar malakasini oshirishning asosiy shakllarini bilish;
  • ilmiy-pedagogik ijodiyot metodologiyasini bilish;
  • pedagogika fani va sohasini rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlarini bilish;
  • predmetlararo aloqalardan foydalanish mahorati;
  • ritorika va notiqlik san’ati asoslarini bilish;
  • “Bolalar huquqlari to‘g‘risida”gi konventsiyani, “Ta’lim to‘g‘risida” va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida”gi Qonunlarni, uzluksiz ta’lim tizimining asosiy atamalari va tushunchalarini bilish.

Tarbiyalash mahorati o‘qitish va tarbiyalash jarayonining bog‘liqligi, uning uyg‘un rivojlangan shaxsni shakllantirishga, ularda yuksak madaniy va ma’naviy saviyani qaror toptirishga, pedagogning yuksak shaxsiy sifatlariga, uning vatanparvarlik, obro‘ va burchni his etishiga, keng gumanitar va gumanistik tayyorligiga, shuningdek, o‘quvchilar o‘rtasida tarbiyaviy ishlarni tashkil etishning amaliy ko‘nikmalariga asoslanadi.

Pedagogning o‘quv-tarbiyaviy jarayondagi gumanitar omilni belgilaydigan shaxsiy sifatlariga quyidagilar kiradi: talabchanlik, haqqoniylik, halollik, mehribonlik, xushmuomalalik. Ushbu sifatlar pedagogning ta’lim oluvchilar uchun ahamiyatini belgilashi kerak. SHaxsiy sifatlar o‘qitish (dars berish) va tarbiyalash mahoratiga ta’sir ko‘rsatadi.

Ta’lim oluvchilarning bilimlarini xolisona nazorat qilish va baholash mahorati psixologik-pedagogik jihatdan o‘qitish (dars berish) va tarbiyalash mahorati bilan uzviy bog‘liqdir.

Pedagog ta’lim oluvchilarning bilimlari va mahoratini xolisona baholash printsiplari, metodlari va mexanizmlarini bilishi, standartlashtirilgan testlarni ishlab chiqish, ta’lim oluvchilarning o‘zlashtirishini nazorat qilishning turli shakllarini samarali qo‘llash mahoratiga ega bo‘lishi kerak.

Umumiy talablardan tashqari, pedagog kadrlarga ta’lim turiga ko‘ra alohida talablar qo‘yiladi.

 

Umumiy o‘rta ta’lim pedagog kadrlariga qo‘yiladigan talablar

 

O‘qituvchi oliy pedagogik ma’lumotga ega bo‘lishi, quyidagilarni bilishi va ulardan foydalana olishi kerak:

  • Umumiy o‘rta ta’lim davlat ta’lim standarti (umumiy qoidalar), shuningdek, o‘qitilayotgan predmet bo‘yicha o‘quv dasturi talablari;
  • umumiy o‘rta ta’lim to‘g‘risidagi normativ-huquqiy va direktiv hujjatlar;
  • sinflar va kabinetlar (laboratoriyalar)ni tegishli o‘quv-laboratoriya anjomlari bilan jihozlash bo‘yicha talablar;
  • o‘quv-tarbiya jarayonini tashkil etish va sifatini ta’minlash printsiplari;
  • o‘quv predmetlarining mazmuni va ularni o‘qitishdagi izchillik asoslari;
  • o‘quvchilarning umumiy  psixologiyasi;
  • o‘qitishning interaktiv metodlari;
  • o‘quvchilarni milliy mustaqillik g‘oyalari asosida ma’naviy-axloqiy tarbiyalash metodologiyasi;
  • o‘quvchilar o‘rtasida kasbga yo‘naltirish ishlarini olib borish shakl va metodlari;
  • o‘quvchilar va ularning ota-onalari bilan muomalada etika va estetika normalari;
  • sinfdan tashqari (darsdan tashqari) ishlarni tashkil etish va o‘tkazish metodikasi;
  • belgilangan sanitariya-gigiena normalari.

 

MT 99 – Ona tili va adabiyot fani o‘qituvchilari

”Ona tili va adabiyot fanining nazariyasi va o‘qitish metodikasi” moduli bo‘yicha malaka oshirish kursi tinglovchilarining tayyorgarlik 

darajasiga qo‘yiladigan talablar

  “Ona tili va adabiyot fanining nazariyasi va o‘qitish metodikasi” moduli bo‘yicha tinglovchilar:

- “Davlat tili haqida”gi Qonunni bilishi;

- yangi tahrirdagi davlat ta’lim standartlari va o‘quv dasturlarining oldingi dastur va DTSdan farqini aniq bilishi;

- ta’limga oid me’yoriy xujjatlardagi yangiliklarni mavzular mazmuniga singdirib o‘qitish metodikasini bilishi;

- ona tili va adabiyot fanidan yaratilgan yangi muqobil darsliklarni tahlil qila olishi va ular bilan ishlashi;

- tilshunoslikdagi nazariy xulosalarni amaliyot bilan bog‘lay olishi;

- o‘zbek tilining ta’lim tizimida 1930-1999yillarda amalda bo‘lgan formal va 1999 yildan boshlab kiritilgan substantsial ilmiy talqinlari orasidagi maqsad, usul va vosita farqlarini bilishi;

- ona tili bo‘yicha ilmiy-tadqiqot, metodik ishlarni olib borish talablarini bilishi amaliyotga tatbiq eta olishi;

- ona tili yo‘nalishida o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi va oliy pedagogik ta’limning davlat ta’lim standartlari haqida ma’lumotga ega bo‘lishi;

- soha bo‘yicha sinfdan va maktabdan tashqari mashg‘ulotlar hamda to‘garak ishlarini rejalashtirish, tashkil etishning yangi shakllarini bilishi;

- metod birlashma ishlarini tashkil qilish va DTS talablari asosida fan xonasini jihozlash talablarini bilishi;

- an’anaviy, noan’anaviy darslar, dars tizimi, dars tipi va dars turlarini bir-biridan farqlashi va to‘g‘ri tanlay olishi;

- ona tili darslarida til va nutq ko‘nikmalarini nazorat qilish, yozma ishlarni o‘tkazish, murakkab mavzular bo‘yicha testlar tuzish hamda ularni qo‘llash metodikasini bilishi;

- ona tili bo‘yicha yetuk mutafakkirlarning ma’naviy va ma’rifiy, madaniy meroslarini bilishi va ta’lim-tarbiya jarayonida ulardan foydalanish malakasiga ega bo‘lishi;

- ona tili yo‘nalishidagi ilg‘or ish tajribalarni bilishi va ulardan o‘z faoliyatida foydalanish malakasiga ega bo‘lishi;

- sinf rahbari ishining mazmun va mundarijasini, shakl va usullarini bilishi va uni olib borish malakasiga ega bo‘lishi;

- ona tili fanidan iqtidorli o‘quvchilarni aniqlash, saralash va ularga tabaqalashgan ta’lim berish metodikasini bilishi;

- ona tili bo‘yicha muammolar, yangiliklar, kashfiyotlar, ilmiy izlanishlar, milliy va jahon pedagogikasi taraqqiyotidagi tadqiqotlar haqida ma’lumotga ega bo‘lishi;

- ona tili darslarida foydalanishga mo‘ljallangan qomus va o‘quv lug‘atlarini bilish va ulardan amaliy foydalana olish malakalariga ega bo‘lish;

- umumiy o‘rta ta’lim muassasasida ilmiy-uslubiy, tajriba-sinov ishlarini olib borish tartib-qoidalarini egallagan bo‘lishi;

- adabiyot fanini o‘qitish orqali o‘quvchilar ma’naviyatini shakllantirish yo‘llarini bilishi;

- yangi avlod kadrlarini tayyorlashda adabiyot fanining roli katta ekanligini bilishi. Adabiyot fani bo‘yicha yangi tahrirdagi DTS va modernizatsiya qilingan o‘quv dasturlari asosida UO‘T maktablarida tajriba-sinov natijalarini bilishi;

- adabiyot bo‘yicha ilmiy-tadqiqot, metodik ishlarni olib borish talablarini bilishi, amaliyotga tatbiq eta olishi;

- adabiyot yo‘nalishida o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi va oliy pedagogik ta’limning davlat ta’lim standartlari haqida ma’lumotga ega bo‘lishi;

- adabiyot sohasi bo‘yicha yetuk mutafakkirlarning ma’naviy va ma’rifiy, madaniy meroslarini bilishi va ta’lim-tarbiya jarayonida ulardan foydalanish malakasiga ega bo‘lishi;

- adabiyot yo‘nalishidagi ilg‘or ish tajribalarni bilishi va ulardan o‘z faoliyatida foydalanish malakasiga ega bo‘lishi;

- ona tili va adabiyot fanini o‘qitish bo‘yicha tajriba almashish va ilg‘or tajribalarni ommalashtirish yo‘llarini bilishi va hujjatlarni rasmiylashtirish qoidalari bilan tanish bo‘lishi;

- sinf rahbari ishining mazmun va mundarijasini, shakl va usullarini bilishi va uni olib borish malakasiga ega bo‘lishi;

- adabiyot fanidan iqtidorli o‘quvchilarni aniqlash, saralash va ularga tabaqalashgan ta’lim berish metodikasini bilishi;

- adabiyot bo‘yicha muammolar, yangiliklar, kashfiyotlar, ilmiy izlanishlar, milliy va jahon pedagogikasi taraqqiyotidagi tadqiqotlar haqida ma’lumotga ega bo‘lishi;

- umumiy o‘rta ta’lim muassasasida ilmiy-uslubiy, tajriba-sinov ishlarini olib borish tartib-qoidalarini egallagan bo‘lishi;

- adabiyot yo‘nalishida va boshqa fanlar kesimida dars kuzatish, tahlil qilish malakasiga ega bo‘lishi;

- umumiy o‘rta ta’lim muassasasi pedagog xodimlarini attestatsiya qilish va toifalarini ko‘tarish tartib-qoidalari haqida tushunchaga ega bo‘lishi;

- mustaqil ravishda o‘z malakasini oshirishning yo‘l va usullarini bilishi va egallagan bo‘lishi kerak.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-MAVZU:  ONA TILI VA ADABIYOT  FANIGA OID ME’YORIY HUJJARLAR(DTS, O’QUV REJA, DASTUR, METOD BIRLASHMA FAOLIYATIGA DOIR) YANGI NASHR ETILGAN ADABIYOTLAR, MANBALAR, METODIK TAVSIYALAR TAHLILI

 (2 soat ma’ruza, 2 soat amaliy mashg‘ulot)

 

Maqsad: Tinglovchilar ona tili va adabiyot fani bo‘yicha yangi tahrirdagi DTS uzviylashtirilgan o‘quv dasturlari, darslik, o‘quv qo‘llanmalar va ularning tahlili  haqida nazariy ma’lumot oladilar. Ma’lumotlarni amaliy faoliyatga tatbiq etish yo‘llarini o‘rganadilar. Tinglovchilar DTS, o‘quv mavzu-reja, o‘quv dasturlari haqidagi bilim, ko‘nikma va malakalarini mustahkamlaydilar va yangi bilimlar bilan o‘z pedagogik tafakkurlarini boyitadilar. Kompetensiyani shakllantirishga asoslangan DTS loyihasi  haqida tushunchaga ega bo‘ladilar.

Tayanch so‘zlar: DTS, yangi avlod darsliklari, uzviylik, izchillik, uzluksizlik, takomillashtirilgan o‘quv dasturlari, intefaol ta’lim, ta’limda tenglik, didaktika

Metod: Suhbat, savol-javob metodi

Shakl:suhbat, ma’ruza, yakka tartibda, juftlikda va kichik guruhlarda ishlash  

Vositalar (texnik va didaktik): ona tili va adabiyot darsliklari, tarqatma materiallar, markerlar, kley, skotch flipchart va rangli qog‘ozlar, ma’ruza asosida tayyorlangan prezentatsiya slaydlari,  doska,  kompyuter,  proektor va boshqa resurslar.

Nazorat: Og‘zaki nazorat, savol-javob, kuzatish

Baholash: Rag‘batlantirish, guruhlar ishini baholash, o‘z-o‘zini baholash

Darsni tashkil etish bosqichi:

1- bosqich:Mashg‘ulot jarayonida foydalanish uchun zarur bo‘lgan jihoz(resurs)larni xonani mashg‘ulot o‘tish  uchun qulay bo‘lgan joyiga joylashtiriladi.O‘qituvchi mavzuni tanishtiradi.

1.Doskaga  mavzu yoziladi yoki mavzu tayyor yozilgan flip ilinadi.Tinglovchilarni  mavzu  bilan tanishtiriladi

2.Tanishuv “Anketa” metodi orqali ishtirokchilar bilan tanishadi :

- Ismingiz va familiyangiz;

- o‘qitayotgan faningiz va sinflar;

- bu kursda qatnashishdan maqsadingiz;

-sizning innovatsion tadqiqot ishingiz yoki tajribangizning muhim qirralari;

-faningiz  va shu mavzu  bo‘yicha sizni qiziqtirgan muammolar;

-taklifingiz

 

  Har bir ishtirokchigao‘zi haqida hamda  shu mavzu bo‘yicha  ehtiyojlarini o‘rganishga mo‘ljallangan motivatsion savollar yozilgan anketa tarqatiladi.( Savollarni har bir  trener o‘zi tayyorlagani maqsadga muvofiq quyidaanketa savollari  na’munalari:)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  2-bosqich: Tinglovchilarning  mavzuga oid bilimlari va ehtiyojlarini aniqlash maqsadida og‘zaki savol-javob o‘tkaziladi: “Charxpalak”, davra suhbati, “Aqliy hujum”, “Klaster” metodlari yordamida quyidagi savollar orqali o‘quv muhiti yaratiladi.

      

1. Standart deganda nimani tushunasiz?

2. DTS qanday hujjat?

3. Ona tili fanini o‘qitishda DTS talablarini bajarish va o‘quvchilarni kelgusi xayotga tayyorlashdagi   roli

4. BKM haqida nimalarni bayon eta olasiz?

5. Nutqning 4 faoliyatini sharhlang.

6. DTS talablarini mazmunini aytib bering.?

 

 

 

 

 

 

 

       

  

          3-bosqich. Mavzuni reja asosida yoritish:

  1. Tinglovchilar  yuqoridagi savollar yozilgan kartochkalar orqali kichik Har bir guruhga
    • Standart

 

  • . Bilim nima ?

 

  • DTS qanday xujjat?

 

 

 

 

 

 

 

 

  • Ko‘nikma nima ?

 

  • DTS talablarini sharhlang
    • Malaka nima ?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

kabi  so‘zlari yozilgan  fliplar tarqatiladi.

  1. “Charxpalak” , “Klaster” metodi orqali  har bir guruh metodi  o‘z flipiga  kelishib shu so‘z yoki  savolga bir dona fikrini  yozadilar va vaqt tugashi bilan o‘z flipini soat strelkasi bo‘yicha keyingi guruhga o‘tkazadi
  2. Jarayon tugagach trener “Davra suhbati” metodi orqali har bir guruh ishini  guruhlar bilan birgalikda muhokama qiladi.

4-bosqich: Mustahkamlash uchun amaliy mashg‘ulotlar. Mavzudan darsda foydalanish uslublari bo‘yicha guruhlarga topshiriq beriladi. Tinglovchilar o‘z tajribasidan kelib chiqib boshqaruv usullarining farqli jihatlarini hamda mavzudan ona tili fanini o‘qitish jarayonida foydalanish yondashuvlarini ishlab chiqadilar va  flipchartga yozadilar. Slaydlar yordamida kichik ma’ruza. DTS haqida ma’ruza bayon etiladi. “Klaster” metodi yordamida DTS va standart mazmuni  haqida umumiy tushuncha DTS talablari asosida darsni tashkil etish haqida o‘rgatiladi.

 “ReportajQintervyu” metodi orqali savol - javob jarayoni o‘tkaziladi.

*Har bir guruhdan bittadan muhbir tanlanadi.

*Har bir guruh o‘zararo kelishib mavzu bo‘yicha reportaj lavhasi va savollar  tayyorlaydilar.

Guruhlarning  taqdimoti

* Har bir guruh muhbiri guruh tayyorlagan savollari yordamida boshqa  guruh a’zolaridan  intervyu oladilar.

 5-bosqich: Mashg‘ulot so‘ngida davra suhbati orqali  fikrlar almashiniladiva o‘qituvchining mavzuni mustahkamlash bo‘yicha xulosasi bayon qilinadi , mustahkamlash uchun test savollari tarqatiladi.

6-bosqich: mavzuni mustahkamlash uchun kichik guruhlarda tinglovchilar 10 daqiqa mobaynida mustaqil test ishlaydi. Bunda har bir guruh qo‘shni guruhning test natijalarini tekshiradi. O‘qituvchi dars yakunida umumiy xulosalar bildiradi va adabiyotlar tavsiya qiladi.

 

Fan: Fanning  nazariyasi va o‘qitish metodikasi               

Mavzu: Ona tili va adabiyot  fanidan yangi tahrirdagi DTS, uzviylashtirilgan o‘quv dasturlari, darslik, o‘quv qo‘llanmalari va ularning tahlili

Kalit so‘zlar: DTS, yangi avlod darsliklari, uzviylik, izchillik, uzluksizlik, takomillashtirilgan o‘quv dasturlari, intefaol ta’lim, ta’limda tenglik, didaktika, kompetensiya

Soatlar soni: (2 soat ma’ruza, 2 soat amaliy mashg‘ulot)

 

Mavzuning qisqacha ta’rifi

Ta’lim mazmuni, unda o‘quv reja, dastur, darslik, o‘quv qo‘llanmalarning mantiqan o‘zaro bog‘liqligini asoslash, bular o‘quv-metodik qo‘llanmalar ekanligini izohlab berish. Yangi tahrirdagi DTSning tarkibiy tuzilishi, ona tili va adabiyot  fanidan umumiy o‘rta ta’limning Davlat ta’lim standartlari, umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ona tili va adabiyot  ta’limining maqsadi va vazifalari, o‘quvchilarning tayyorgarlik darajasiga qo‘yiladigan zaruriy minimal talablar.

O‘quv dasturlarini optimallashtirish zaruriyati, ona tili va adabiyot  fanidan uzviylashtirilgan o‘quv dasturlarining mazmuni va mohiyati. Pedagoglarning malakaviy kompetensiyasi. Ijodiy fikrlash hamda muammolarga yechim izlash

O‘quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi.

Metod: Suhbat, savol-javob metodi

Shakl:suhbat, ma’ruza, yakka tartibda, juftlikda va kichik guruhlarda ishlash  

Vositalar (texnik va didaktik): ona tili va adabiyot darsliklari, tarqatma materiallar, markerlar, kley, skotch flipchart va rangli qog‘ozlar, ma’ruza asosida tayyorlangan prezentatsiya slaydlari,  doska,  kompyuter,  proektor va boshqa resurslar.

Nazorat: Og‘zaki nazorat, savol-javob, kuzatish

Baholash: Rag‘batlantirish, guruhlar ishini baholash, o‘z-o‘zini baholash

 

Dars   ( ma’ruza) ning maqsad va vazifalari:

Maqsadlar:

 Ta’limiy: tinglovchilar  ona tili va adabiyot  fanidan yangi tahrirdagi DTS, uzviylashtirilgan o‘quv dasturlari, darslik, o‘quv qo‘llanmalari haqida ma’lumotga ega bo‘ladilar va ularning tahlili bilan tanishadilar. Kompetensiya haqida ma’lumotga ega bo‘ladilar

  Tarbiyaviy:tinglovchilar ona tili va adabiyot fanlaridan uzviylashtirilgan DTS asosida  ta’lim va tarbiya uyg‘unligiga oid uzviylashtirilgan mavzularning mohiyatini amaliy mashqlar orqali o‘zlashtiradilar.

Rivojlantiruvchi: tinglovchilarning mavzuga oid nazariy va amaliy bilim hamda ko‘nikmalari rivojlantiriladi

Vazifalar: (maqsadga mos ravishda vazifalarni tinglovchi uchun topshiriq yoki savol shaklida ifodalang)

Ta’limiy savol:

 1. Yangi tahrirdagi DTS haqida qanday ma’lumotga egasiz?

2.Amaldagi darsliklar va uzviylashtirilgan dastur va darsliklarning o‘xshash va farqli tomonlari haqida o‘z fikrlaringiz bilan o‘rtoqlashing?

Tarbiyaviy savol:Mavzularning o‘zaro bog‘liqliligiga misollar keltiring.

Rivojlantiruvchi savol: Optimallashtirilgan DTS va takomillashtirilgan o‘quv dasturlari hamda yangilangan darsliklardagi bilim, ko‘nikma va malakalarning psixofiziologik jihatdan o‘quvchi yoshiga moslik darajasiga to‘xtalib o‘ting?

 

 

Kutilayotgannatijalar:

Dars(ma’ruza) yakunida tinglovchi biladi:

(Bilim):

      Ona tili va adabiyot  fanidan yangi tahrirdagi DTS, uzviylashtirilgan o‘quv dasturlari, darslik, o‘quv qo‘llanmalari, kompetensiyaga asoslangan ta’lim  va ularning tahlili bo‘yicha yangi nazariy bilimlar oladi.

Quyidagi savollar beriladi:

1. Amaldagi DTS va uzviylashtirilgan o‘quv dasturlari, darsliklarini qiyosiy tahlil qiling.

2. Amaldagi DTS va uzviylashtirilgan o‘quv dasturlari, darsliklari ta’lim mazmuni va samaradorligiga qanday ta’sir ko‘rsatadi?

 

 Dars(ma’ruza) yakunida tinglovchi tushunadi:

(Ko‘nikma):

        Tinglovchilarning ona tili va adabiyot  fanidan yangi tahrirdagi DTS, uzviylashtirilgan o‘quv dasturlari, darslik, o‘quv qo‘llanmalari va ularning tahlili orqali hayotiy ko‘nikmalari shakllanadi, axborot izlash, to‘plash, qayta ishlash, amaliy foydalanish ko‘nikmalari rivojlanadi. Ishtirokchilarda evristik, kreativ fikrlash tizimliligi rivojlantiriladi, mustaqil fikrlashga yo‘naltiriladi.

 

Quyidagi savollar beriladi:

Nima uchun  ona tili va adabiyot  fanidan yangi tahrirdagi DTS, uzviylashtirilgan o‘quv dasturlari, darslik, o‘quv qo‘llanmalari takomillashtirildi?

 

Dars(ma’ruza) yakunida tinglovchi bajara oladi

(Malaka):  Ishtirokchi ona  tili va adabiyot  fanidan yangi tahrirdagi DTS, uzviylashtirilgan o‘quv dasturlari, darslik, o‘quv qo‘llanmalari va ularning tahlili orqali o‘z-o‘zini baholaydi, o‘zgalar faoliyatini tahlil qiladi, asosli fikrlash imkoniyati kengayadi.

Ishtirokchi o‘zi egallagan bilimlari asosida hayotiy ko‘nikma va malakalarini amalda qo‘llaydi. Yangi avlod darsliklaridagi uzviylik, izchillik, uzluksizlikka alohida e’tibor qaratadi.

Sohaga oid egallangan bilim, ko‘nikmalaridan samarali foydalanadi.

Ishtirokchining kasbiy, boshqaruvga oid salohiyati rivojlanadi.

O‘zaro tajriba almashish orqali kasbiy faolligi takomillashadi.

 

Quyidagi topshiriqlar beriladi:

Ona tili va adabiyot fanlaridan sinflar kesimida uzviylashtirilgan mavzular kichik guruhlarda ishlab chiqiladi va taqdimot qilinadi.

 

 

 

  Darsning borishi dars bosqichlari asosida tuziladi. Ishtirokchilar bilan mavzuga oid mavjud bilimlar yuzasidan refleksiya o‘kaziladi. Amaldagi va yangi tahrirdagi DTS lar haqida qisqacha suhbat olib boriladi. Darsliklardagi mulohazali o‘rinlar mavzular asosida sharhlab beriladi.

Yangi mavzu bilan tanishtiriladi.Ona tili va adabiyot  fanidan yangi tahrirdagi DTS, uzviylashtirilgan o‘quv dasturlari, darslik, o‘quv qo‘llanmalari tahlil qilinadi.

Natijada:

Bilim

Ko‘nikma

Tinglovchilarning DTS bo‘yicha bilimlari mustahkamlanadi.

Ona tili va adabiyoti fanini o‘qitish jarayonida DTS me’yorlariga amal qiladilar.

Maktab o‘quvchilari o‘zlashtirishlari zarur bo‘lgan bilimlarni aytib bera oladilar.

DTS talablari asosida o‘quvchilar bilimini baholash ko‘nikmasiga ega bo‘ladilar.

Uzviylashtirilgan DTS, o‘quv dasturlari, o‘quv rejasi va darsliklarni tahlil qiladilar.

DTS, o‘quv dasturlari, o‘quv rejasi va darsliklarni fan nuqtayi nazaridan takomillashtirib ishlab chiqa oladilar.

Uzviylashtirilgan DTS, modernizatsiyaqilingan o‘quv dasturlari, o‘quv rejasi va darsliklar asosida o‘quvchilarga bilim beradilar.

Takomillashtirilgan DTS, modernizatsiya qilingan o‘quv dasturlari, o‘quv rejasi va darsliklarni amaliyotga samarali usullar vositasida joriy etadilar.

Darsning borishi:

I bosqich. Darsning tashkiliy qismi:tinglovchilar bilan salomlashish, tanishish.

II bosqich. Yangi mavzu bayoni:

Tinglovchilar yangi mavzu va rejasi bilan tanishtiriladi.

      Reja:

  1. Ta’lim sohasiga oid qonunlar, qarorlar va ularning amaliyotga joriy etilishi.
  2. Uzviylashtirilgan o`quv dasturlari, darslik, o`quv qo`llanmalarining qiyosiy tahlili.
  3. Umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining umumta’lim fanlari bo‘yicha o‘quvchilarda kompetensiyalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan Davlat ta’lim standartlari   loyihasi va tajriba-sinov jarayonida olib borilayotgan ishlar.

Guruhlar shakllantiriladi (ta’lim beruvchi tomonidan avvaldan tayyorlab kelingan rangli kartochkalar, raqamlar yoki mavzuga urg‘u berib o‘tish uchun «DTS», «O‘quv rejasi», «O‘quv dasturi», «Darslik» yozuvlari yozilgan tarqatmalardan foydalanish mumkin).

Guruhlarga topshiriqlar beriladi. Guruhlardan bir nafar tinglovchi chiqib teskari qilib qo‘yilgan 5 ta kartochkadan birini oladi va 15 daqiqa ichida oldilaridagi flipchart qog‘ozlariga marker yordamida javob yozishlari aytiladi.

Savollar quyidagicha bo‘lishi mumkin:

1. Ta’lim sohasiga oid qanday qonun va qarorlarni bilasiz?

2.Umumiy o‘rta ta’limning Davlat ta’lim standartlarining maqsadi nimalardan iborat?

3.O‘quv dasturlari, o‘quv rejasi va darsliklarning uzviyligi haqida gapiring.

4.Ona tili va adabiyot fanidan darslik, o‘quv dasturlarini modernizatsiya qilishdan maqsad nima edi? Ular nechinchi yillarda qaysi sinflar kesimida olib borildi? Tahlil qiling, yutuq va kamchiliklarini ko‘rsating.

5.Ona tili va adabiyot fanidan avvaldan joriy etilgan va takomillashtirilgan DTSlarning mazmuni, maqsad va vazifalari, ularda ona tili va adabiyot fanidan o‘quvchilarga qo‘yilgan talablar qanday?

6.Yangi avlod darsliklarini yaratishda qaysi mezon va talablar doirasida ish olib borilishi zarur va h.k.

Guruhlar taqdimoti o‘tkaziladi. Bunda fikrlar tinglanadi, to‘ldiruvchilar bo‘lsa kengaytiriladi, ta’lim beruvchi tomonidan yangi ma’lumotlar bilan boyitiladi. Ma’lumotlar monitorda slaydlar ko‘rinishida namoyish etiladi.

Vatanimiz taraqqiyotining ustuvor poydevori ta’lim va tarbiya bo‘lib, bu boradagi faoliyatimizni har tomonlama puxta, aniq rejalar asosida tizimli tashkil etmas ekanmiz, to abad murg‘ak qalb egasining ko‘ngliga yo‘l topolmaymiz.

Rasmiy ta’lim-tarbiya uzluksiz ta’lim tizimini tashkil qiladi.  Uning boshqa ta’lim-tarbiyalardan farqi shuki, jamiyat talabi asosida ishlab chiqilib, davlat buyurtmasi, talablari mazmun mohiyatiga mos tasdiqlangan dastur, ishchi reja asosida amalga oshiriladi. Ana shunday ta’lim-tarbiyaning ko‘rinish shakli dars sifatida e’tirof etiladi. Shu o‘rinda B.Ziyomuhammadov fikricha:

"Dars, o‘z navbatida, bir butunlik bo‘lib, quyidagi qismlardan tash­kil topgan: ta’lim-tarbiya beruvchi; ta’lim-tarbiya oluvchi; dastur va darslik, o‘quv-uslubiy qo‘llanma hamda didaktik materiallar; pedagogik usul va uslublar; o‘qitishning texnik vositalari. Darsning bu besh qismi o‘zaro funksional bog‘liqlikda bo‘lib, bir butunlik, ya’ni dars degan majmuani tashkil qiladi"3.

Darsning o‘ziga xosligi yuqori boblarda aytib o‘tganimizdek, bel­gi­langan DTS asosida ma’lum o‘quv dasturi va rejadan kelib chiqib didak­tika­ning barcha tamoyillariga javob bera oladigan, pedagogik mahorat orqali maq­sadli sayqallangan usullar, vositalar, yo‘llar, taktikalar, metodlar, texnik vositalar orqali amalga oshiriladigan jarayondir.

O‘zbekiston Respublikasi VMning 1999-yil 16-avgustdagi 390-sonli qarori bilan tasdiqlangan Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standartlariga berilgan sharhlar “2004-2009-yillarda maktab ta’limini rivojlantirish Davlat umummilliy dasturi” doirasida qayta ko‘rib chiqildi. Tahlillar asosida DTS bo‘yicha o‘quvchilar o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan BKMlar bir-biridan ajratildi hamda sinflar kesimida alohida-alohida belgilab berildi. “Barkamol avlod yili” Davlat dasturi hamda O‘zbekiston Respublikasining ta’lim sohasiga oid qator hujjatlarida umumiy o‘rta va o‘rta maxsus kasb hunar ta’limining davlat ta’lim standartlari, o‘quv dasturlari va darsliklari uzviyligi, uzluksizligi hamda o‘quvchilarning yosh va psixofiziologik xususiyatlariga mosligi 2 bosqichda tahlil qilindi.

Birinchi bosqichda, umumiy o‘rta ta’limda o‘qitiladigan 24 ta o‘quv fani bo‘yicha DTS o‘quv dasturi va darslik mazmuni sinflar kesimida tahil qilinib, tegishli xulosa va takliflar tayyorlandi.

Ikkinchi bosqichda, o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limi muassasalarida o‘rganish davom etadigan 17 ta umumta’lim fanlari, jumladan, ona tili fani bo‘yicha umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’limning DTS, o‘quv dasturlari uzviylik va uzluksizlik jihatdan tahlil qilinib, o‘quvchilarning ta’lim bosqichlarida egallashlari lozim bo‘lgan bilimlarining hajmi optimallashtirildi.

DTS  sharhlari va o‘quv dasturlarini uzviylashtirishdan kutilgan maqsad:

“Barkamol avlod yili” Davlat dasturi hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Davlat maslahatchisi xizmati va Vazirlar Mahkamasi Ta’lim, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy muhofaza, axborot tizimlari va telekommunikatsiyalar kompleksining 2010-yil 17-martdagi qo‘shma yig‘ilishi bayonida belgilangan vazifalar ijrosini ta’minlash maqsadida, yuqori kasb mahoratiga ega o‘qituvchilar, yetakchi olim va mutaxassislar ushbu jarayonga jalb etildi.

Belgilangan ishchi guruhlar tomonidan umumiy o‘rta va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limining Davlat ta’lim standartlari, o‘quv dasturlari va darsliklari uzviyligi, uzluksizligi hamda o‘quvchilarning yosh va psixofiziologik xususiyatlariga mosligi ikki bosqich (1-bosqich gorizonta l, 2-bosqich vertikal) da tahlil qilindi.

Umumiy o‘rta ta’lim DTS, o‘quv dasturi va darslik mazmunini sinflar kesimida tahlil qilib, tegishli xulosa va takliflar tayyorlandi.

O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarida o‘rganilishi davom etadigan  o‘zbek tili fani bo‘yicha umumiy o‘rta va o‘rta maxsus ta’limning Davlat ta’lim standartlari, o‘quv dasturlarini uzviylik va uzluksizlik jihatidan tahlil qilib, o‘quvchilarning ta’lim bosqichlarida egallashlari lozim bo‘lgan bilimlari hajmi optimallashtirildi. Tahlil natijalari asosida aniqlangan kamchiliklar bartaraf etildi.

Optimallashtirilgan mavzular asosida taqvim mavzu-reja hamda metodik tavsiyalar ishlab chiqildi.

 

 

 

 

 

 

Umumiy o‘rta ta’lim o‘quv dasturlarida 2010-yilda 24 ta fan bo‘yicha 813 soat  hajmdagi mavzular optimallashtirilgan bo‘lsa,2011-2012-o‘quv yilida 8 ta fan yo‘nalishida 447 soat hajmdagi mavzular optimallashtirildi.

Jami  optimallashtirilgan  soatlar hajmi  1260 soatni tashkil etdi.

 

 

Ona tili fanidan 5-9 sinflar kesimida jami 10 soat  hajmdagi 10 ta mavzu optimallashtirildi. Shundan  4 soat mavzu murakkab deb topilib, unga takrorlashlar hisobidan qo‘shimcha soatlar ajratildi.

5- sinf:

57-darsda  5 ta mashq ko‘rsatilgan.(Mavzu:Ko‘chirma gaplarda tinish belgilarining ishlatilishi )

148-dars .Urg‘u va uning turlari 1 ta topshiriq, 3 ta mashq

168-dars. Ma’nodosh so‘zlarda umumiy va xususiy ma’nolar. 5 ta mashq.

176-darsda 4 ta mashq ko‘rsatilgan

8- sinf:

46- dars. Fe’l-kesim va ot kesim mavzusi bo‘yicha 5 ta mashq.

9- sinf:

16- dars. ”Bo‘lsa, esa “so‘zlari yordamida bog‘langan qo‘shma gaplar. 4 ta mashq berilgan.

23-dars.  Ergashtiruvchi bog‘lovchili ergashgan qo‘shma gaplar. 6ta mashq.

25-dars.Ko‘makchi qurilmalar yordamida ergashgan qo‘shma gaplar. Savol va topshiriqlar  jami 6 ta berilgan.

45-dars. Qo‘shma gap turlarining ma’nodoshligi. 3 ta mashq va topshiriqlar berilgan.

51-dars. Ko‘chirma gapli qo‘ma gaplarda tinish belgilarining qo‘llanishi. 4 ta mashq 2 ta topshiriq.

Ona tili fani bo‘yicha umumiy o‘rta ta’lim  o‘quv yuklamalarini optimallashtirish natijalari

Ishchi guruhlar xulosalari va tahlillari, ilmiy metodik Kengash tavsiyalari asosida umumiy o‘rta ta’lim maktablarida ona tili fanidan 1-9-sinflarda jami 19 soat hajmdagi 19 ta mavzu optimallashtirildi

Shundan, 6 soat hajmdagi 6 ta (yillik yuklamaning 3,5 %), mavzu kasb-hunar kollejlari va akademik litsey o‘quvchilari yoshiga xosligi sababli umumiy o‘rta ta’lim dasturidan chiqarildi. 13 soat hajmdagi 13 ta mavzu sinfdan sinfga ko‘chirildi.

Ona tili fanidan umumta’lim maktablari o‘quv dasturi yo‘nalishlari bo‘yicha amaldagi va uzviylashtirilgan o‘quv yuklamalarining qiyosiy tahlili

TG’r.

Yo‘nalishlar

Amaldagi

(soat)

Uzviylash-tirilgan

(soat)

Farqi (chiqarilgan soatlar “-” , kiritilgan soatlar “+”)

1 –sinf

 

Tovushlar va harflar

28

28

-1/+1

 

So‘z ma’nosi

23

23

 

 

 Nutq va gap

12

12

 

 

Yil davomida o‘tilganlarni takrorlash

5

5

 

 

Jami:

68

68

-1/+1

2-sinf

 

1-sinfda o‘tilganlarni takrorlash

6

6

 

 

Tovushlar va harflar

56

56

-3/+3

 

So‘z

54

54

 

 

Gap

20

20

-2/+2

 

Jami:

136

136

-5/+5

3-sinf

 

2-sinfda o‘tilgan-

larni takrorlash

24

24

 

 

Gap

30

30

-2/+2

 

So‘z tarkibi

22

22

 

 

So‘z turkumlari

64

64

 

 

Yil davomida o‘tilganlarni takror

lash. Bog‘lanishli nutqni o‘stirish

30

30

 

 

Jami:

170

170

-2/+2

4-sinf

 

Gap

6

6

-1/+1

 

Gap bo‘laklari

7

7

 

 

Uyushiq bo‘lakli gap

11

11

 

 

Undalma

6

6

 

 

Nutq. Matn

5

5

 

 

Tovushlarva harflar

10

10

 

 

So‘z va so‘z tarkibi

5

5

 

 

So‘z turkumlari

3

3

 

 

Ot so‘z turkumi

40

40

 

 

Sifat so‘z turkumi

17

17

 

 

Son so‘z turkumi

11

11

 

 

Kishilik  olmoshlari

11

11

 

 

Fe’l so‘z turkumi

28

28

 

 

O‘quv yili oxirida takrorlash

10

10

 

 

Jami:

170

170

-1/+1

5-sinf

 

Kirish

2

2

 

 

4-sinfda o‘tilganlarni takrorlash

12

12

 

 

Sintaksis va punktuatsiya

46

47

+1

 

Takrorlash

4

3

-1

 

Morfologiya

40

40

 

 

Takrorlash

2

2

 

 

 Fonetika. Grafika

46

47

+1

 

Takrorlash

4

3

-1

 

Leksikologiya

33

35

+2

 

O‘quv yili oxirida takrorlash

15

13

-2

 

Jami:

204

204

-4/+4

 

6 -sinf

 

 

 

 

Kirish

3

3

 

 

5-sinfda o‘tilganlarni takrorlash

12

12

 

 

So‘z tarkibi

8

8

 

 

So‘z turkumlari. Kirish

2

2

 

 

Fe’l so‘z turkumi

60

60

 

 

Ot so‘z turkumi

35

35

 

 

Sifat so‘z turkumi

18

18

 

 

Son so‘z turkumi

12

12

 

 

Ravish so‘z turkumi

12

12

 

 

O‘quv yili oxirida takrorlash

6

6

 

 

Jami:

170

170

 

7-sinf

 

Kirish

1

1

 

 

6-sinfda o‘tilganlarni takrorlash

10

10

 

 

Olmosh so‘z turkumi

17

17

 

 

So‘zlarning munosabat shakllari

20

20

 

 

Yordamchi so‘z turkumlari. Ko‘makchi

12

12

 

Жойлаштирди: Холмуратов Икром Окманович
Кўриб чиқилди: 1877
Video darsliklar:

Video darsliklari qo'shilmagan